Tại bãi rác Dandora, một trong những bãi rác lớn nhất ở thủ đô Nairobi của Kenya mỗi ngày có hàng nghìn tấn rác thải được đổ về. Giữa mùi hôi nồng nặc và những con cò marabou đang sục sạo tìm thức ăn, nhiều người lao động nghèo vẫn ngày ngày mưu sinh bằng cách bới tìm nhựa, kim loại hay pin cũ trong các đống rác độc hại. Với họ, những món đồ bị vứt bỏ lại là nguồn thu nhập để duy trì cuộc sống. Ông Stanley Kiai, một người nhặt rác tại đây, chia sẻ:

“Tôi biết rằng nhiều viên pin bị vứt đi chỉ vì chúng đã qua sử dụng. Có những viên đã hỏng hoàn toàn, nhưng cũng có những viên vẫn còn sử dụng được và cũng bị vứt bỏ. Với tôi, đó lại là một nguồn thu nhập. Tôi thu gom pin từ các bãi rác rồi mang đến những cơ sở tái chế, nhờ vậy mà tôi có thêm thu nhập để trang trải cuộc sống.”

Nhằm giúp những lao động nghèo làm nghề thu gom phế liệu tại Kenya làm việc hiệu quả và an toàn hơn, Tổ chức môi trường Mazingira Yetu đã triển khai một trò chơi bàn cờ sáng tạo, qua đó giúp họ thay đổi cách nhìn về công việc của mình cũng như hiểu rõ hơn về giá trị của tái chế và kinh tế tuần hoàn. Theo đó, người chơi sẽ chia thành các đội, tung xúc xắc di chuyển trên bàn cờ và trả lời các câu hỏi tình huống liên quan đến phân loại rác, tái chế, bảo hộ lao động và quyền thương lượng tập thể. Cô Sam Ndindi, Giám đốc Tổ chức môi trường Mazingira Yetu cho biết:

 “Nhiều người vẫn chưa thực sự hiểu về các nguyên tắc của kinh tế tuần hoàn như giảm thiểu rác thải, tái chế hay phục hồi tài nguyên vì đây là những khái niệm khá khó tiếp cận. Đó cũng là điều chúng tôi luôn tìm cách thay đổi. Vì thế, chúng tôi nghĩ rằng tại sao không sử dụng sheng, ngôn ngữ đường phố quen thuộc ở Kenya để truyền tải những thông điệp này theo cách gần gũi và thú vị hơn. Khi tham gia trò chơi, mọi người sẽ nhận ra rằng thực ra họ đã làm những điều đó từ lâu, chỉ là trước đây chưa từng xem chúng là điều quan trọng.”

Sau khóa học, nhiều người tham gia đã thay đổi cách nhìn về rác thải, nhận ra rằng những chai nhựa hay viên pin bị vứt bỏ không chỉ là phế liệu mà còn có thể tái chế thành các sản phẩm hữu ích và mang lại giá trị kinh tế cao hơn. Ông Raphael Kung’u, người đã có 3 năm làm việc tại bãi rác Dandora, cho biết bản thân ông cũng học được nhiều cách tái sử dụng nhựa thay vì chỉ bán phế liệu thô như trước đây:

 “Tôi nhận ra rằng rác thải sau khi được thu gom có thể được tái sử dụng theo nhiều cách hữu ích, không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn mang lại thêm thu nhập. Chẳng hạn như với các chai nhựa, tôi học được rằng chúng có thể tận dụng để đựng nước, làm chậu ươm cây con hoặc trồng hoa. Tất cả những ý tưởng tái sử dụng đó tôi đều học được thông qua trò chơi này.”

Các chuyên gia môi trường cho rằng học tập thông qua trò chơi là một công cụ hiệu quả để truyền tải các khái niệm về phát triển bền vững, đặc biệt với lao động phi chính thức hoặc trẻ em. Cô Hellen Dena, Trưởng dự án Nhựa Toàn châu Phi tại Greenpeace Châu Phi:

 “Các trò chơi trên bàn cờ đã cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc giúp cả trẻ em lẫn người lớn hiểu hơn về kinh tế tuần hoàn và các thực hành sống bền vững. Thông qua trò chơi, người tham gia có thể học cách phân loại rác, nhận biết đâu là rác hữu cơ, đâu là rác có thể tái chế, cũng như hiểu rõ hơn về nguyên tắc 3R gồm tái sử dụng, làm đầy lại và tái chế. Điểm đặc biệt là những khái niệm vốn khá phức tạp này lại được truyền tải theo cách trực quan, sinh động và dễ tiếp cận hơn.”

Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc, thế giới hiện tạo ra khoảng 2,3 tỷ tấn rác thải rắn đô thị mỗi năm và con số này có thể tăng lên 3,8 tỷ tấn vào năm 2050. Riêng tại Kenya, mỗi ngày phát sinh khoảng 22.000 tấn rác thải sinh hoạt, trong đó thủ đô Nairobi đóng góp khoảng 2.400 tấn.

Giữa áp lực rác thải đô thị ngày càng gia tăng, những sáng kiến nhỏ nhưng thiết thực như trò chơi bàn cờ tại Kenya đang góp phần thay đổi nhận thức cộng đồng về tái chế và kinh tế tuần hoàn. Từ công việc mưu sinh giữa các bãi rác, nhiều người lao động nghèo ở Nairobi đang dần trở thành một phần quan trọng trong hành trình biến rác thải thành tài nguyên hữu ích./.