Trong đời sống hiện đại, pháp luật thường được tiếp cận thông qua các quy định, điều khoản và nguyên tắc đang có hiệu lực. Tuy nhiên, đằng sau mỗi chế định pháp lý là cả một quá trình hình thành và biến đổi, chịu tác động của những chuyển động về chính trị, kinh tế, xã hội và tư tưởng qua nhiều thời kỳ. Nhìn lại lịch sử vì thế không đơn thuần là tìm hiểu những gì đã diễn ra, mà còn giúp lý giải vì sao các hệ thống pháp luật được định hình theo những cách khác nhau.

Đây cũng là hướng tiếp cận của cuốn sách “Lịch sử luật tư: Dẫn nhập về sự tiến hóa của các chế định và nguồn luật trong lịch sử” của cố Giáo sư R. C. van Caenegem, được giới thiệu tại sự kiện ra mắt sách do Trung tâm Nghiên cứu Xuất bản và Giáo dục IPER tổ chức ngày 31/10/2026 tại Hà Nội.

Tác phẩm đưa người đọc trở lại những giai đoạn quan trọng trong lịch sử pháp luật phương Tây, từ nền móng La Mã cổ đại, thời kỳ Trung cổ đến quá trình hình thành các hệ thống pháp luật hiện đại. Trọng tâm của cuốn sách là sự phát triển của hai truyền thống pháp luật lớn: Dân luật (Civil Law) và Thông luật (Common Law). Dù có những nền tảng văn minh chung, hai truyền thống này lại hình thành những phương thức tổ chức, vận hành và xác lập nguồn luật khác biệt.

Sự khác biệt ấy không chỉ nằm ở việc một hệ thống coi trọng văn bản pháp luật, hệ thống kia đề cao án lệ. Đằng sau đó là những điều kiện lịch sử, tư tưởng pháp lý và phương thức tổ chức quyền lực đã tác động đến cách thức tạo lập, giải thích và áp dụng pháp luật. Từ việc phân tích các yếu tố này, tác giả giúp người đọc nhận diện logic phát triển của từng truyền thống.

Cuốn sách gồm 7 chương, bắt đầu từ sự ra đời của luật tư đương đại trong giai đoạn 1789-1807, sau đó ngược dòng về thời kỳ Trung cổ, quá trình phát triển của pháp luật châu Âu và La Mã - German từ khoảng thế kỷ XII đến thế kỷ XVIII. Những nội dung về thời kỳ Khai sáng, học thuyết luật tự nhiên, quá trình xây dựng các bộ pháp điển hiện đại và những tranh luận pháp lý tiếp tục làm rõ các bước ngoặt quan trọng của lịch sử luật tư.

Đáng chú ý, tác giả phân tích vai trò của đạo luật, án lệ và giới học giả trong quá trình hình thành, phát triển pháp luật. Đây cũng là những vấn đề có ý nghĩa đối với việc tìm hiểu mối quan hệ giữa nhà lập pháp, thẩm phán và các nhà nghiên cứu trong hoạt động kiến tạo pháp luật.

Một trong những câu chuyện được đề cập là quá trình xây dựng Bộ luật Dân sự Pháp năm 1804, với sự tham gia của bốn luật gia dưới thời Hoàng đế Napoleon. Qua trường hợp này, cuốn sách đặt ra vấn đề về vai trò của cá nhân, tư tưởng pháp lý và bối cảnh chính trị trong việc tạo lập những bộ luật có ảnh hưởng lâu dài.

Về phương diện tư liệu, ấn phẩm có hệ thống 370 chú thích, 240 tài liệu tham khảo phân theo từng chương và 126 tài liệu tham khảo được phân loại theo chủ đề, quốc gia, cùng hệ thống chỉ mục phục vụ tra cứu. Đây là nguồn tài liệu hữu ích đối với giảng viên, nhà nghiên cứu, luật sư, thẩm phán, nghiên cứu sinh và sinh viên luật, đặc biệt trong các lĩnh vực lịch sử nhà nước và pháp luật, luật dân sự và luật so sánh.

Gợi mở cách tiếp cận pháp luật Việt Nam từ kinh nghiệm quốc tế

Tại sự kiện ra mắt, các nội dung trao đổi tập trung vào ba vấn đề: nguồn gốc và sự khác biệt giữa hai truyền thống pháp luật lớn; vai trò của các chủ thể trong quá trình tạo lập pháp luật; và khả năng vận dụng tri thức lịch sử để nhìn nhận hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay.

Tham gia chương trình có PGS.TS. Nguyễn Văn Quân, giảng viên cao cấp Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội; PGS.TS. Nguyễn Bích Thảo, Quyền Chủ nhiệm Khoa Luật Tư, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội; TS. Đào Trọng Khôi, giảng viên Khoa Luật Tư, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Trong đó, việc vận dụng kinh nghiệm quốc tế vào nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật Việt Nam là một hướng tiếp cận đáng chú ý. Tìm hiểu lịch sử hình thành các chế định pháp lý ở những quốc gia có truyền thống lập pháp khác nhau giúp mở rộng cơ sở phân tích, từ lựa chọn mô hình đến phương thức điều chỉnh và nguồn luật phù hợp với điều kiện mỗi quốc gia.

Trong bối cảnh hệ thống pháp luật Việt Nam tiếp tục được hoàn thiện, nghiên cứu lịch sử pháp luật và luật so sánh có ý nghĩa trong việc mở rộng cách tiếp cận đối với các vấn đề pháp lý. Kinh nghiệm từ những hệ thống khác nhau không thể được tiếp nhận một cách máy móc, mà cần đặt trong điều kiện lịch sử, thể chế và thực tiễn của Việt Nam.

Cuốn sách do cố Giáo sư Raoul Charles van Caenegem (1927-2018), sử gia pháp lý người Bỉ, biên soạn. Ông từng giảng dạy tại Đại học Ghent, có nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử pháp luật châu Âu thời cổ và trung đại, được giới học thuật quốc tế ghi nhận qua nhiều giải thưởng và danh hiệu.

Bản tiếng Việt được PGS.TS. Nguyễn Văn Quân và ThS., NCS. Vũ Thành Cự chuyển ngữ, hiệu đính. Cuốn sách còn có lời giới thiệu của Giáo sư danh dự J. Gaudemet và GS.TS. Đỗ Văn Đại, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh.

Việc giới thiệu một công trình nghiên cứu có hệ thống về lịch sử luật tư góp phần bổ sung tài liệu cho hoạt động đào tạo, nghiên cứu luật học, đồng thời gợi mở cách nhìn rộng hơn về bản chất và sự vận động của pháp luật. Từ những nền tảng lịch sử, người đọc có thêm cơ sở để hiểu các quy định hiện hành, nhận diện mối liên hệ giữa các truyền thống pháp lý và suy ngẫm về hướng phát triển của pháp luật trong đời sống đương đại.