Trong bối cảnh giáo dục ngày càng chú trọng việc ra quyết định dựa trên bằng chứng, yêu cầu đặt ra đối với nghiên cứu không chỉ là đưa ra một sáng kiến hay mô hình mới, mà còn phải trả lời được câu hỏi: phương pháp đó có thực sự tạo ra thay đổi hay không, hiệu quả với nhóm đối tượng nào và trong những điều kiện nào.

Đây cũng là vấn đề được đặt ra tại sự kiện ra mắt cuốn sách chuyên khảo “Nghiên cứu thực nghiệm trong Khoa học Giáo dục” của TS. Lê Thị Thanh Tịnh và GS. Trần Trung, diễn ra ngày 19/9 tại VNU Book, 144 Xuân Thủy, Cầu Giấy, Hà Nội, do Trung tâm Nghiên cứu Xuất bản và Giáo dục IPER tổ chức.

Theo các tác giả, trong khoa học giáo dục, nghiên cứu thường được thực hiện trong những bối cảnh phức tạp như lớp học, nhà trường và cộng đồng. Vì vậy, việc tạo lập bằng chứng đáng tin cậy không chỉ phụ thuộc vào kỹ thuật phân tích dữ liệu mà bắt đầu từ cách đặt câu hỏi nghiên cứu, lựa chọn thiết kế, tổ chức can thiệp, đo lường và kiểm soát các yếu tố có thể tác động đến kết quả.

Từ yêu cầu này, cuốn sách được xây dựng như một lộ trình xuyên suốt cho quá trình nghiên cứu thực nghiệm. Thay vì trình bày các kỹ thuật nghiên cứu một cách rời rạc, nội dung đi từ một vấn đề thực tiễn đến việc hình thành câu hỏi nghiên cứu, lựa chọn thiết kế, triển khai can thiệp, thu thập dữ liệu, phân tích, diễn giải và công bố kết quả.

Một nội dung được các tác giả nhấn mạnh là sự khác biệt giữa cải tiến dựa trên kinh nghiệm và chứng minh bằng bằng chứng. Trong thực tế giáo dục, một phương pháp có thể tạo ra những thay đổi tích cực ở một lớp học hoặc một nhóm học sinh. Tuy nhiên, để xác định liệu sự thay đổi đó có thực sự xuất phát từ tác động của phương pháp hay còn chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố khác, nghiên cứu cần có thiết kế và cách kiểm soát phù hợp.

Cuốn sách vì vậy tập trung vào việc giúp người đọc hiểu và lựa chọn các thiết kế nghiên cứu khác nhau, từ thực nghiệm thực thụ, thực nghiệm bán phần đến các thiết kế đa tầng. Việc kiểm soát sai lệch, bảo đảm độ tin cậy của dữ liệu và lựa chọn phương pháp phân tích phù hợp được đặt trong mối liên hệ với câu hỏi nghiên cứu thay vì chỉ được xem như những kỹ thuật thống kê độc lập.

Nội dung sách được chia thành các phần chính, bao quát từ tư duy thực nghiệm đến thiết kế nghiên cứu, triển khai và đo lường can thiệp, phân tích, diễn giải và công bố kết quả.

Ở phần thiết kế, người đọc được tiếp cận với các mô hình nghiên cứu thực nghiệm và bán thực nghiệm, cùng những vấn đề liên quan đến kiểm soát sai lệch. Phần về triển khai và đo lường tập trung vào cách chuyển một ý tưởng nghiên cứu thành kế hoạch có thể thực hiện trong thực tế, đồng thời chú ý đến các yêu cầu về đạo đức và độ tin cậy trong quá trình thu thập dữ liệu.

Các phần sau đi sâu vào cách đọc hiểu bằng chứng, suy luận nhân quả và trình bày kết quả nghiên cứu theo những nguyên tắc của khoa học mở. Đây là những nội dung có ý nghĩa đối với những người thực hiện nghiên cứu can thiệp trong môi trường giáo dục, khi kết quả nghiên cứu không chỉ cần được phân tích mà còn phải được diễn giải đúng mức, tránh đưa ra những kết luận vượt quá dữ liệu thu được.

Bên cạnh nội dung chính, phần phụ lục của cuốn sách được thiết kế như một bộ công cụ tham khảo, gồm các biểu mẫu, checklist kiểm tra thiết kế nghiên cứu và một số gợi ý về thang đo. Những tài liệu này có thể hỗ trợ người đọc trong quá trình thực hiện luận văn, luận án hoặc các nghiên cứu can thiệp tại cơ sở giáo dục.

Điểm đáng chú ý của cuốn sách là sự kết hợp giữa nền tảng phương pháp luận và tính ứng dụng. Với cách tiếp cận này, nghiên cứu thực nghiệm không chỉ được nhìn nhận như một yêu cầu mang tính học thuật, mà còn là công cụ để kiểm chứng những giải pháp đang được triển khai trong thực tế giáo dục.

Chẳng hạn, khi một nhà trường áp dụng một phương pháp dạy học mới, câu hỏi không dừng lại ở việc học sinh có tiến bộ hay không. Nghiên cứu cần tiếp tục xác định mức độ thay đổi, nhóm học sinh hưởng lợi, điều kiện để phương pháp phát huy hiệu quả và những yếu tố khác có thể tác động đến kết quả. Đây là cơ sở để những sáng kiến từ thực tiễn có thể được đánh giá, điều chỉnh và nhân rộng một cách có căn cứ hơn.

Cuốn sách hướng tới nhiều nhóm độc giả, từ giảng viên, giáo viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh, nhà nghiên cứu đến những người đang thực hiện hoặc quan tâm tới nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học giáo dục.

Hai tác giả của cuốn sách đều có quá trình nghiên cứu và giảng dạy trong lĩnh vực này. TS. Lê Thị Thanh Tịnh tốt nghiệp Tiến sĩ Khoa học Giáo dục tại Đại học Leiden, Hà Lan, hiện công tác tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng. Các hướng nghiên cứu của bà gồm giáo dục, phát triển chuyên môn giáo viên, thông tin – truyền thông và công nghệ trong giáo dục.

GS. Trần Trung hiện là Giáo sư tại Đại học Quốc gia Hà Nội, Thư ký Hội đồng Giáo sư ngành Khoa học Giáo dục. Các hướng nghiên cứu của ông gồm giáo dục dân tộc, quản lý giáo dục, chính sách công và phương pháp dạy học.

Theo IPER, thông qua việc giới thiệu cuốn sách, đơn vị tổ chức hướng tới thúc đẩy trao đổi về phương pháp nghiên cứu thực nghiệm, chất lượng bằng chứng và khả năng đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn dạy học, quản lý và đổi mới giáo dục.

Trong bối cảnh yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục ngày càng gắn với việc ra quyết định dựa trên dữ liệu và bằng chứng, việc trang bị phương pháp nghiên cứu chặt chẽ có thể giúp các nhà giáo dục không chỉ đưa ra sáng kiến, mà còn kiểm chứng được hiệu quả của những giải pháp đang được áp dụng trong thực tế.