Tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia với mục tiêu chính là tổ chức lại nhiệm vụ theo hướng giảm giao thoa, trùng lặp, giảm đầu mối, giảm trung gian, tăng phân cấp và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Các đại biểu cho rằng, điều quan trọng nhất vẫn là phân cấp phải đi cùng quyền chủ động và năng lực thực hiện.

Giai đoạn 2021-2025, Tuyên Quang có hơn 3.400 hộ có nhu cầu hỗ trợ đất sản xuất nhưng chỉ thực hiện được cho 47 hộ. Trong khi đó, khi chuyển sang hỗ trợ chuyển đổi nghề, chính sách đã tiếp cận được hàng nghìn hộ. Từ thực tế này, đại biểu Lý Thị Lan, đoàn Tuyên Quang cho rằng, Trung ương nên quy định mục tiêu, đối tượng, nguyên tắc và giới hạn nguồn lực; còn trong cùng một nhóm đối tượng, cùng mục tiêu chính sách, địa phương cần được lựa chọn phương thức hỗ trợ phù hợp và chịu trách nhiệm về kết quả. Tức phân cấp, phân quyền triệt để.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh, đại biểu Quốc hội tỉnh Cao Bằng nhấn mạnh việc tích hợp 04 chương trình là cơ hội lớn để nhìn nhận, rút kinh nghiệm sâu sắc từ những hạn chế của các nhiệm kỳ trước. Theo Bộ trưởng, thực tiễn triển khai các CTMTQG thời gian qua cho thấy công tác quản lý vẫn mang tính “ôm đồm”, xé nhỏ nguồn lực thành quá nhiều dự án, tiểu dự án. Khi đưa xuống địa phương, mỗi dự án nhỏ lẻ đều phải gánh trên mình quy trình thủ tục đầu tư công và đấu thầu vô cùng phức tạp, dẫn đến tình trạng chậm giải ngân và giảm tính thiết thực của chính sách.

Bộ trưởng dẫn chứng: “Có những địa phương tại Cao Bằng có đến 200 dự án giao thông nông thôn, mỗi dự án chỉ khoảng 1 đến 3 tỷ đồng rải ra ngõ xóm, nhưng không ra một tiêu chuẩn quy chuẩn nào cả, chỉ làm cho xong thủ tục. Hay như việc cấp nước sạch, chỗ quy định xây bể, chỗ cho mua téc nước nhưng mua téc nước cũng phải đấu thầu... Rất nhiều nội dung về y tế, giáo dục cũng bị chia nhỏ tương tự”.

Từ thực tế này, Bộ trưởng kiến nghị cần triệt để phân cấp cho địa phương. Trung ương chỉ nên ban hành khung chương trình, đưa ra tiêu chí đầu ra và tổng nguồn lực còn việc lựa chọn danh mục công trình, nội dung ưu tiên phải giao trọn quyền cho Thường vụ Tỉnh ủy, UBND và HĐND cấp tỉnh quyết định, triển khai theo đúng quy định pháp luật. Đồng thời, cần có cơ chế đặc thù tháo gỡ quy trình đấu thầu đối với các dự án quy mô nhỏ ở vùng khó khăn, tránh tình trạng “hồ sơ gánh dự án”.

Đại biểu Nguyễn Duy Minh, đoàn Đà Nẵng cũng đồng tình với nguyên tắc địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm, nhưng đề xuất phân cấp dựa trên năng lực thực tế của cấp xã, tránh việc chuyển rủi ro pháp lý xuống cơ sở:

Hợp nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia phải hình thành thật rõ một chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp theo kết quả phát triển con người, lấy kết quả đầu ra và mức độ cải thiện thực chất đời sống nhân dân làm thước đo, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau, đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh đề nghị bổ sung nguyên tắc: Việc hợp nhất không chỉ là hợp nhất nguồn lực, đầu mối quản lý mà phải bảo đảm tích hợp thực chất các mục tiêu, nhiệm vụ có cùng đối tượng, địa bàn và kết quả đầu ra. Một đối tượng, một hộ gia đình, một cộng đồng hoặc một địa bàn được quản lý theo nhu cầu phát triển tổng thể, hạn chế phân chia chính sách theo ngành:

Phải thật sự đặt người dân vào vị trí chủ thể, nhất là trong giảm nghèo, phát triển sản xuất và xây dựng nông thôn mới. Đó là ý kiến của đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi, Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long. Theo đại biểu, quy mô chương trình càng lớn thì yêu cầu về chất lượng quản trị càng cao. Tích hợp lần này không nên chỉ là hợp nhất về tổ chức hay tên gọi mà phải tạo ra một phương thức quản trị mới, minh bạch hơn và hướng mạnh hơn đến người dân. Cần chuyển từ tư duy Nhà nước hỗ trợ cho người dân cái gì sang Nhà nước hỗ trợ để người dân có thể tự phát triển như thế nào.

Một dự án giải ngân 100% nhưng sau khi kết thúc người dân vẫn nghèo, mô hình không tự duy trì được thì không thể coi là thành công. Ngược lại, một dự án giúp người dân có sinh kế, tăng thu nhập, thoát nghèo bền vững và tự vận hành được sau hỗ trợ mới chính là hiệu quả thực chất. Từ cách tiếp cận này, các đại biểu đề nghị ưu tiên những dự án tạo việc làm, tăng thu nhập, liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ sản phẩm; đào tạo nghề gắn với nhu cầu thị trường; chuyển đổi số, thương mại điện tử; phát triển sản phẩm đặc trưng, du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch văn hóa; đồng thời hỗ trợ phụ nữ, thanh niên và đồng bào dân tộc thiểu số khởi nghiệp, phát triển sản xuất:

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng đánh giá cao định hướng chuyển mạnh từ quản lý theo quy trình, thủ tục sang quản lý theo kết quả. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa “sản phẩm đầu ra” và “kết quả cuối cùng”. Việc xây dựng một trường học, nâng cấp trạm y tế, đầu tư thiết chế văn hóa hay hỗ trợ một mô hình sinh kế là những sản phẩm cần thiết, nhưng hoàn thành sản phẩm chưa đồng nghĩa với hoàn thành mục tiêu phát triển. Mục tiêu của Chương trình không phải là hoàn thành bao nhiêu dự án, mà là những dự án ấy làm thay đổi cuộc sống người dân như thế nào.

Tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia, vì thế, không chỉ là câu chuyện tổ chức lại nguồn vốn hay giảm số lượng đầu mối quản lý. Điều quan trọng hơn là đưa chính sách đến đúng địa bàn, đúng đối tượng, đúng nhu cầu và tạo ra những thay đổi có thể đo đếm được trong cuộc sống của người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số ở những vùng còn nhiều khó khăn.