Diễn đàn Luật học Mùa Thu lần thứ 6 do Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức, với chủ đề “Luật học Việt Nam: Nửa thế kỷ thành tựu và xu hướng phát triển trong kỷ nguyên mới”, trong khuôn khổ các hoạt động kỷ niệm 50 năm truyền thống của Nhà trường.

Từ nhìn lại một chặng đường

Nửa thế kỷ phát triển của luật học Việt Nam cũng là quá trình pháp luật liên tục thích ứng với những thay đổi của đất nước. Từ đào tạo, nghiên cứu pháp lý sau khi đất nước thống nhất, đến công cuộc Đổi mới, cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế, mỗi giai đoạn đều đặt ra những yêu cầu mới đối với khoa học pháp lý.

Tại Diễn đàn, việc nhìn lại chặng đường này không chỉ nhằm thống kê những thành tựu đã đạt được. Điều được các nhà khoa học đặt ra là từ những kinh nghiệm của 50 năm qua, luật học có thể chuẩn bị như thế nào trước những biến đổi đang diễn ra rất nhanh trong đời sống xã hội.

PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, ý nghĩa của việc tổng kết nửa thế kỷ luật học nằm ở việc nhận diện những chuyển biến trong tư duy pháp lý, cũng như những đóng góp của khoa học pháp lý đối với quá trình xây dựng, đổi mới, cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế.

Theo ông, bước vào giai đoạn phát triển mới, luật học không thể chỉ xử lý những vấn đề đã hình thành mà cần có khả năng nhận diện trước những quan hệ xã hội mới. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tài sản số, giao dịch xuyên biên giới hay những mô hình kinh doanh mới đang tạo ra những tình huống mà hệ thống pháp luật truyền thống có thể chưa có câu trả lời đầy đủ.

Đây cũng là lý do yêu cầu về năng lực dự báo ngày càng được đặt ra rõ hơn đối với nghiên cứu pháp lý.

Không chỉ giải thích pháp luật, mà phải nhìn thấy vấn đề phía trước

Từ những tham luận tại phiên toàn thể, một điểm được nhiều nhà khoa học cùng đề cập là sự thay đổi trong cách tiếp cận của luật học.

Nếu trước đây nghiên cứu pháp lý phần lớn tập trung vào giải thích, hệ thống hóa và hoàn thiện các quy định hiện hành thì trong bối cảnh xã hội số, yêu cầu đặt ra rộng hơn: phát hiện những khoảng trống pháp lý, đánh giá tác động của chính sách và dự báo những vấn đề có thể xuất hiện trong tương lai.

GS.TS. Phạm Hồng Thái, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Luật học, nhìn nhận sự phát triển của luật học Việt Nam trong 50 năm qua gắn chặt với những biến đổi của đời sống chính trị, kinh tế - xã hội và pháp luật. Cùng với sự mở rộng đối tượng nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu cũng ngày càng đa dạng hơn, từ phân tích quy phạm đến nghiên cứu lịch sử, so sánh, xã hội học pháp luật, nghiên cứu thực tiễn và tiếp cận liên ngành.

Theo hướng này, những vấn đề mới của xã hội số đang buộc luật học phải mở rộng phạm vi nghiên cứu. Dữ liệu, nền tảng số, giao dịch điện tử, tài sản số, trí tuệ nhân tạo hay không gian mạng không còn chỉ là câu chuyện của lĩnh vực công nghệ. Chúng kéo theo hàng loạt câu hỏi pháp lý về quyền, trách nhiệm, bảo vệ dữ liệu, an ninh, tài phán và cách thức xử lý các tranh chấp mới.

GS.TSKH Đào Trí Úc cũng đặt vấn đề về việc mở rộng nghiên cứu luật học từ việc giải thích và hoàn thiện pháp luật sang nghiên cứu thực tiễn và kiến tạo thể chế. Theo ông, cùng với những phương pháp truyền thống, nghiên cứu thực chứng, liên ngành và phân tích dữ liệu cần được quan tâm hơn để tăng khả năng đánh giá tác động, dự báo và cung cấp căn cứ cho quá trình hoạch định chính sách.

Như vậy, câu chuyện của luật học trong giai đoạn mới không chỉ là làm sao có thêm những quy định mới, mà còn là làm sao nhận diện đúng vấn đề trước khi nó trở thành khoảng trống pháp lý.

Khi công nghệ đặt ra bài toán mới cho người làm luật

Một trong những chủ đề nổi bật tại Diễn đàn là tác động của trí tuệ nhân tạo đối với nghiên cứu và đào tạo luật.

Công nghệ đang thay đổi cách con người tiếp cận thông tin, thực hiện giao dịch, tổ chức hoạt động kinh doanh và cung cấp dịch vụ. Điều này đồng nghĩa với việc người học luật trong tương lai không thể chỉ nắm chắc các quy định pháp luật hiện hành, mà còn phải hiểu được những lĩnh vực công nghệ đang làm thay đổi các quan hệ xã hội.

PGS.TS. Nguyễn Thị Quế Anh, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội đề cập yêu cầu đưa kiến thức về dữ liệu, quản trị rủi ro và đạo đức công nghệ vào đào tạo luật. Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong học tập, theo hướng này, không thay thế tư duy của người học mà có thể trở thành công cụ để kiểm tra, phản biện và phát hiện vấn đề.

Đây là một thay đổi đáng chú ý trong đào tạo luật. Khi công nghệ có thể cung cấp thông tin nhanh chóng, lợi thế của người học không còn chỉ nằm ở khả năng ghi nhớ quy định. Khả năng lập luận, phản biện, đánh giá chứng cứ, nhận diện rủi ro và đưa ra quyết định có trách nhiệm trở nên quan trọng hơn.

Cùng với đó, luật học so sánh cũng được đặt trong một bối cảnh mới. Khi các giao dịch và vấn đề pháp lý vượt qua biên giới quốc gia, việc hiểu những khác biệt giữa các hệ thống pháp luật có thể giúp Việt Nam tham khảo kinh nghiệm quốc tế một cách chủ động hơn.

Từ tri thức pháp lý đến năng lực kiến tạo thể chế

Một hướng được nhiều tham luận nhấn mạnh là tăng khả năng kết nối giữa nghiên cứu pháp lý với thực tiễn xây dựng chính sách.

GS.TS. Phan Trung Lý, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, đề cập yêu cầu nâng cao năng lực dự báo và thiết kế thể chế dựa trên dữ liệu, bằng chứng thực tiễn. Theo hướng này, các cơ sở nghiên cứu và đào tạo luật cần tăng cường kết nối với cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế để những vấn đề phát sinh từ thực tiễn có thể trở thành đề tài nghiên cứu, đồng thời kết quả nghiên cứu có cơ hội quay trở lại phục vụ quá trình xây dựng chính sách.

GS.TS. Võ Khánh Vinh cũng đặt vấn đề về việc hình thành năng lực luật học quốc gia, trong đó tri thức pháp lý không dừng ở nghiên cứu mà cần được kiểm chứng, chuyển hóa thành những đóng góp cụ thể cho quá trình phát triển đất nước.

Nhìn từ yêu cầu đó, khoảng cách giữa giảng đường, cơ sở nghiên cứu và đời sống thực tiễn cần được thu hẹp. Một chính sách pháp luật có chất lượng không chỉ cần nền tảng lý luận mà còn cần dữ liệu, thông tin thực tế và khả năng đánh giá tác động sau khi được áp dụng.

Đây cũng là lý do chương trình Diễn đàn không chỉ dừng ở phiên toàn thể. Năm phiên chuyên đề được tổ chức đồng thời, tập trung vào các lĩnh vực từ khoa học pháp lý cơ bản, luật hiến pháp và luật hành chính, luật tư, luật hình sự và tố tụng hình sự đến luật quốc tế.

Ở mỗi lĩnh vực, những câu hỏi về quyền con người, kiểm soát quyền lực, cải cách tư pháp, quan hệ kinh tế, giao dịch xuyên biên giới, biến đổi khí hậu hay công nghệ số lại được đặt trong những yêu cầu cụ thể của từng ngành luật.

Một điểm tựa cho chặng đường tiếp theo

Với Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Diễn đàn năm nay diễn ra trong thời điểm đặc biệt: Nhà trường kỷ niệm 50 năm truyền thống.

PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh cho rằng việc nhìn lại chặng đường đã qua cũng đồng thời đặt ra trách nhiệm cho giai đoạn tiếp theo. Nhà trường xác định hướng phát triển gắn với nghiên cứu, coi trọng chất lượng học thuật, tự do học thuật, liêm chính khoa học, hợp tác quốc tế và khả năng chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành đóng góp cho đất nước.

Tuy nhiên, câu chuyện lớn hơn nằm ở chính những vấn đề mà Diễn đàn đặt ra cho ngành luật học nói chung.

Nửa thế kỷ qua cho thấy pháp luật luôn vận động cùng đời sống xã hội. Trong những thập niên tới, tốc độ thay đổi có thể còn nhanh hơn, khi công nghệ tiếp tục tạo ra những phương thức giao tiếp, kinh doanh và tổ chức xã hội mới

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đối với luật học không chỉ là theo kịp sự thay đổi. Quan trọng hơn là có đủ năng lực nhận diện những vấn đề đang hình thành, đánh giá tác động và tham gia thiết kế những khuôn khổ pháp lý phù hợp.

Đó cũng là ý nghĩa của việc nhìn lại 50 năm luật học Việt Nam tại Diễn đàn lần này: không chỉ để khép lại một chặng đường, mà để từ những gì đã được gây dựng, tiếp tục đặt ra những câu hỏi cho chặng đường phía trước./.