Đến với xã biên giới Hoành Mô (tỉnh Quảng Ninh), ghé chợ phiên Đồng Văn, lên thăm cột mốc biên giới 1321, ai ai cũng trầm trồ trước cây đa sừng sững bên bờ suối, tán vươn như ôm cả những vạt rừng hồi, rừng quế xung quanh. Bà Mạ Thị Vùng, người Tày ở thôn Khu Chợ nay đã gần 70 tuổi kể: Từ khi lớn lên tôi đã nhìn thấy cây đa này rồi. Người dân chúng tôi ở đây dựa vào cây rừng để sống, cây hồi, cây quế, cây chè. Có những cây ấy bà con làng xóm chăm sóc để cùng phát triển, vừa tăng thu nhập, vừa bảo vệ vùng biên giới.

Tình cảm ấy không của riêng một người dân nào ở Hoành Mô, nơi cây rừng và người Dao, Tày, Sán Chỉ đã cùng nhau sinh sống bao đời. Vùng đất biên giới Hoành Mô vốn giàu truyền thống văn hóa, giàu bản sắc dân tộc, có hệ sinh thái rừng đa dạng, cảnh quan thiên nhiên còn tương đối nguyên sơ. Trải qua nhiều thế hệ gìn giữ và bảo vệ, nhiều cây cổ thụ trên địa bàn xã đã trở thành biểu tượng văn hóa lịch sử, tâm linh, chở che trở lại cho đời sống tinh thần của người dân.

Ngày 19/5 vừa qua, tại thôn Khu Chợ, tấm văn bia Cây Di sản Việt Nam xã Hoành Mô được khánh thành. 16 cây hồi gần trăm tuổi nằm rải trong những tán rừng xanh thẫm của thôn Khe Mọi và Sông Moóc. 5 cây đa tuổi đời hàng thế kỷ đứng sừng sững ở thôn Khu Chợ và Pắc Pộc, trong đó cây đa Pắc Pộc được người Sán Chỉ coi là chứng nhân của lễ cầu mùa, của những làn điệu soóng cọ truyền đời. 5 cây chè cổ thụ ở thôn Nà Pò, thân phủ rêu xanh, bén rễ trong sương lạnh biên cương.

Trong số 26 Cây Di sản vừa được công nhận ở Hoành Mô, không phải ngẫu nhiên mà giới chuyên gia chú ý đến hai loài cây đặc biệt: hồi và chè rừng. Đây là những loài cây đặc trưng cho địa bàn, gắn liền với sinh kế của người dân. PGS.TS Trần Ngọc Hải, Phó Chủ tịch Hội đồng Cây Di sản Việt Nam nhận định: Loài chè và loài hồi là 2 loài cây cho sản phẩm độc đáo. Quả hồi dùng chưng cất tinh dầu,làm gia vị. Khi các sản phẩm này gắn liền với thương hiệu Cây Di sản, giá trị kinh tế sẽ được nâng lên mức cao. Đặc biệt, sản phẩm từ những cây chè rừng di sản sẽ có giá trị tăng lên gấp bội.

Quả hồi từ những cây cổ thụ có thể được chế biến thành gia vị, dược liệu, tinh dầu. Và khi mang thương hiệu OCOP gắn với danh hiệu Cây Di sản, câu chuyện nguồn gốc chính là giá trị mà không sản phẩm đại trà nào có được. Búp chè hái trong sương từ những gốc chè cổ thụ rêu phủ ở Nà Pò, qua tay người dân sao tẩm thủ công sẽ trở thành thứ trà mang hương vị độc bản.

Không chỉ là sản phẩm lâm nghiệp hay nông sản, Cây Di sản cũng mang lại cơ hội mới cho du lịch. Hoành Mô xác định quần thể Cây Di sản là “sản phẩm du lịch mới”, không phải theo nghĩa có thêm điểm check-in, mà là tạo ra những trải nghiệm gắn với thiên nhiên và văn hoá nơi biên cương.

Các tuyến leo núi xuyên rừng hồi di sản, hành trình lên quần thể chè cổ thụ ở Nà Pò, du khách có thể tự tay tham gia hái chè, sao chè, thưởng trà giữa rừng núi; hay đến thôn Pắc Pộc nghe kể chuyện cây đa trăm tuổi trong tiếng soóng cọ của người Sán Chỉ. Mô hình homestay giữa rừng thông với hương hồi, hương quế là trải nghiệm mà nhiều du khách đang kiếm tìm.