Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được tỉnh Thái Nguyên triển khai khẩn trương. Công việc lấy mẫu ADN chỉ diễn ra trong thời gian ngắn, khoảng 30 phần mộ mỗi ngày. Nhưng phía sau đó là một khối lượng công việc lớn - hoàn nguyên các phần mộ Liệt sỹ. Đó không phải là công việc có thể đẩy nhanh bằng máy móc hay sức người mà mỗi phần mộ sau khi lấy mẫu đều phải được trả lại nguyên trạng. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể làm ảnh hưởng đến kết cấu, hình dáng và sự trang nghiêm nơi yên nghỉ của các anh hùng liệt sĩ.

Trung tá Giá Văn Thẳng, Ban Chính sách, Phòng Chính trị, Bộ CHQS tỉnh Thái Nguyên cho biết, phần lớn các phần mộ đã trải qua nhiều lần tu bổ nên việc tháo dỡ vốn đã khó, hoàn nguyên lại càng đòi hỏi sự cẩn trọng hơn. Từ việc đưa nắp mộ về đúng vị trí, ghép đá chân mộ, trát mạch đến chỉnh sửa toàn bộ bề mặt đều phải được thực hiện chính xác. Mỗi người phụ trách một công đoạn, nhưng tất cả phải phối hợp nhịp nhàng như một dây chuyền, bởi chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể khiến cả phần việc phải làm lại từ đầu.

"Đối với chúng tôi, mỗi mẫu ADN được lấy đi đều là một hy vọng. Hy vọng sẽ có thêm một liệt sĩ được gọi đúng tên, thêm một gia đình sau nhiều năm mòn mỏi chờ đợi sẽ tìm lại được người thân. Vì thế, khai quật và hoàn nguyên từng phần mộ không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là trách nhiệm, là sự tri ân của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc."

Trong hàng chục công đoạn hoàn nguyên, khó nhất là đưa phần nắp mộ nặng khoảng 400kg trở lại đúng vị trí ban đầu. Không thể sử dụng máy cẩu nên chỉ cần một người lệch nhịp, khối bê tông có thể nghiêng, va đập hoặc nứt vỡ. Sau đó là công đoạn ghép đá quanh chân mộ. Do phần lớn các ngôi mộ nằm trên triền đồi, chỉ có một mặt tiếp xúc với nền đất, ba mặt còn lại đều phải đo, cắt đá và mài chính xác để phần mộ cân bằng, ngay ngắn như trước khi khai quật. Công việc đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo và tinh thần trách nhiệm rất cao.

Không chỉ khó ở kỹ thuật, việc tìm vật liệu phục vụ hoàn nguyên cũng là câu chuyện khiến những người thực hiện chiến dịch nhiều lần trăn trở. Những tấm đá granite ốp mặt mộ đều được khai thác từ một mỏ đá ở Ninh Bình đã ngừng hoạt động nhiều năm. Để tìm đúng chủng loại đá, đơn vị phải liên hệ với nhiều đại lý trên cả nước, gom góp từng lô đá còn lại trong kho. Sau khi tìm đến hơn mười đại lý, đơn vị mới có đủ khoảng 350m² đá phục vụ hoàn nguyên. Chính vì vậy, mỗi nhát cắt, mỗi đường mài đều được thực hiện hết sức cẩn trọng. Không chỉ để bảo đảm tiến độ của chiến dịch mà còn để không lãng phí dù chỉ một viên đá, bởi mỗi tấm đá được giữ lại cũng đồng nghĩa thêm một phần mộ được hoàn nguyên đúng nguyên trạng.

Bên cạnh cán bộ, chiến sĩ Bộ CHQS tỉnh, hàng chục chiến sĩ dân quân các xã cũng trực tiếp tham gia chiến dịch. Phần lớn họ còn rất trẻ, sinh ra khi đất nước đã hòa bình. Chưa từng đi qua chiến tranh, nhưng ai cũng hiểu rằng, phía dưới mỗi phần mộ là một cuộc đời đã gửi lại tuổi thanh xuân cho Tổ quốc. Vì thế, những công việc tưởng như chỉ là bê đá, trộn vữa, vận chuyển vật liệu hay lau từng tấm bia đều được thực hiện bằng tất cả sự trân trọng. Giữa cái nắng bỏng rát của tháng Bảy, mồ hôi thấm ướt lưng áo, bàn tay phủ đầy bụi đá, nhưng không ai vội vàng. Mỗi người đều cố gắng làm chậm thêm một chút để bảo đảm từng viên đá được đặt đúng vị trí, từng mạch vữa được trát kín và từng phần mộ trở lại ngay ngắn như trước khi khai quật. Với chiến sĩ dân quân Hoàng Văn Hưởng, xóm Phú Hòa, xã Vô Tranh, được góp sức vào công việc ý nghĩa ngay trên quê hương mình là niềm vinh dự lớn.

"Sau mỗi ngày làm việc, nhìn những hàng mộ ngay ngắn, em thấy mình đã góp được một phần nhỏ bé vào việc tri ân các anh hùng liệt sĩ."

Điều khiến những người lính trẻ thêm động lực không phải là khối lượng công việc đã hoàn thành, mà là niềm tin rằng mỗi phần mộ được hoàn nguyên cũng đồng nghĩa với việc chiến dịch tiến thêm một bước trên hành trình tìm lại tên cho các liệt sĩ. Bởi vậy, sau khi hoàn thành phần việc được giao, nhiều chiến sĩ vẫn chủ động ở lại hỗ trợ đồng đội, mong công việc được đẩy nhanh hơn để việc giám định ADN sớm được triển khai. Chiến sĩ dân quân Trần Nhật Quân, xóm Phú Hồng, xã Vô Tranh chia sẻ:

"Chúng em đều mong hoàn thành việc hoàn nguyên 191 phần mộ trước ngày 3/8 để các bước giám định ADN được triển khai sớm hơn. Hy vọng sẽ có thêm nhiều gia đình được đón người thân trở về sau bao năm mong ngóng."

Không chỉ tại hai nghĩa trang ở xã Vô Tranh, chiến dịch lấy mẫu sinh phẩm và số hóa thông tin mộ liệt sĩ đang được triển khai đồng bộ trên phạm vi toàn tỉnh Thái Nguyên. Theo Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Thái Nguyên, toàn tỉnh đã khảo sát 82/82 nghĩa trang liệt sĩ với 5.112 phần mộ đang an táng. Qua rà soát, có 941 phần mộ chưa xác định được thông tin, cần lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN. Để thực hiện nhiệm vụ này, tỉnh đã thành lập 3 tổ công tác gồm 33 cán bộ, chiến sĩ, đồng thời huy động các lực lượng bảo đảm an ninh, hậu cần và chính quyền địa phương cùng tham gia, quyết tâm hoàn thành việc lấy mẫu và số hóa toàn bộ các phần mộ chưa rõ danh tính trong tháng 9 năm nay. Khối lượng công việc rất lớn, trong khi mỗi phần mộ sau khi lấy mẫu đều phải được hoàn nguyên cẩn trọng. Vì vậy, ngoài tiến độ, yêu cầu được đặt ra là phải giữ gìn nguyên trạng và sự trang nghiêm của từng phần mộ. Đại tá Trần Viết Năng, Chính ủy Bộ CHQS tỉnh Thái Nguyên cho biết:

"Sau khi hoàn thành việc khai quật, chúng tôi sẽ tiến hành hoàn trả phần mộ, bảo đảm không chỉ khôi phục nguyên trạng mà còn khang trang, đẹp hơn trước khi khai quật. Về lực lượng thực hiện, chúng tôi đã lựa chọn những cán bộ có chuyên môn tốt, tinh thần trách nhiệm cao để triển khai nhiệm vụ. Cùng với đó, cấp ủy, chính quyền địa phương và các ban, ngành, đoàn thể đã vào cuộc rất trách nhiệm, phối hợp chặt chẽ trong quá trình thực hiện. Đến thời điểm này, tất cả các cơ quan, đơn vị được giao nhiệm vụ đều triển khai nghiêm túc, không có trường hợp nào chậm trễ hay thiếu trách nhiệm."

Chiều xuống, tiếng máy cắt đá dần thưa hơn. Những hàng mộ lại trở về vẻ ngay ngắn, tĩnh lặng như trước khi khai quật. Chỉ có điều, phía dưới mỗi phần mộ giờ đây đã gửi đi thêm một mẫu ADN, mang theo hy vọng về ngày một người con, một người đồng đội hay một gia đình sẽ được gọi đúng tên người thân của mình sau hàng chục năm chờ đợi. Với những cán bộ, chiến sĩ và dân quân đang lặng lẽ làm việc giữa cái nắng tháng Bảy, hoàn nguyên một phần mộ không chỉ là khép lại một công đoạn kỹ thuật. Đó còn là cách họ gìn giữ sự trang nghiêm nơi yên nghỉ của các anh hùng liệt sĩ và góp một phần nhỏ trên hành trình đưa những người đã hy sinh trở về với đúng tên tuổi của mình./. 

CTV Duy Đức-Công Luận/VOV Đông Bắc