Chống khai thác IUU không chỉ nhằm gỡ “thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu mà còn là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ nguồn lợi, giữ gìn môi trường biển và bảo đảm sinh kế lâu dài cho ngư dân. Trên hành trình ấy, Cảnh sát biển Việt Nam đang phát huy vai trò nòng cốt trong tuần tra, kiểm soát, thực thi pháp luật, đồng thời đồng hành cùng ngư dân, góp phần hình thành một nghề cá minh bạch, có trách nhiệm và phát triển bền vững.

Ở vùng biển miền Trung, sau mỗi chuyến biển trở về, điều mà ngư dân Lê Văn Dũng, phường Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng quan tâm không chỉ là sản lượng hải sản đánh bắt được, mà còn là việc chuyến biển có đúng quy định hay không.

Là chủ tàu hành nghề câu, ông Dũng cho biết, khi nhận thấy nguồn lợi hải sản tại một số vùng biển có chiều hướng suy giảm, ngư dân địa phương đã cùng nhau tham gia các tổ, đội đoàn kết sản xuất trên biển để hỗ trợ nhau trong khai thác, giảm chi phí và quan trọng hơn là cùng nâng cao ý thức bảo vệ nguồn lợi.

“Được các cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát biển tuyên truyền pháp luật biển, bảo vệ môi trường, nguồn lợi biển... Chúng tôi cùng nhau khai thác có trách nhiệm, đặc biệt là không khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo, không đúng quy định IUU để sớm gỡ thẻ vàng của EC; góp phần bảo vệ môi trường biển, bảo vệ lãnh hải quốc gia”, ông Dũng chia sẻ.

Đó cũng chính là chuyển biến đang được hình thành từ cơ sở bởi chống khai thác IUU không còn chỉ là câu chuyện của cơ quan quản lý hay lực lượng thực thi pháp luật, mà trở thành trách nhiệm của chính cộng đồng ngư dân.

Tại Đà Nẵng, hiện có hơn 100 tổ, đội đoàn kết sản xuất trên biển. Tham gia các mô hình này, ngư dân thực hiện các quy định về đăng ký, đăng kiểm tàu cá, xuất cảng, cập cảng, lắp đặt và duy trì thiết bị giám sát hành trình. Từ việc chấp hành những quy định cụ thể trong từng chuyến biển, ý thức bảo vệ nguồn lợi và khai thác có trách nhiệm đang dần trở thành một phần của văn hóa nghề cá.

Từ tuyên truyền đến thực thi pháp luật trên biển

Để những quy định pháp luật thực sự đi vào cuộc sống, Cảnh sát biển Việt Nam xác định tuyên truyền, vận động là một trong những giải pháp quan trọng.

Tại các vùng biển, ngư trường truyền thống, cảng cá, bến tàu...những năm qua, các tổ công tác Cảnh sát biển tại các đơn vị trong toàn lực lượng đã trực tiếp đến tàu, thuyền để tuyên truyền Luật Biển Việt Nam, Luật Thủy sản năm 2017, Luật Cảnh sát biển Việt Nam năm 2018 và các quy định liên quan đến khai thác hải sản. Ngư dân được hướng dẫn cách xử lý khi thiết bị giám sát hành trình mất kết nối, trách nhiệm thông báo, duy trì VMS và cách liên lạc với lực lượng chức năng khi phát hiện các hành vi vi phạm trên biển.

Nhưng tuyên truyền chỉ là một phần. Trên biển, những con tàu Cảnh sát biển vẫn ngày đêm tuần tra, kiểm tra, kiểm soát tại các khu vực trọng điểm, nhất là vùng biển giáp ranh với Malaysia, Inđônêxia, Thái Lan và Campuchia.

Những năm qua, lực lượng Cảnh sát biển Việt Nam đã phát huy vai trò nòng cốt, chủ trì, phối hợp hiệp đồng chặt chẽ với các lực lượng và chính quyền địa phương ven biển trong đấu tranh chống khai thác IUU. Tại hội nghị rút kinh nghiệm đợt cao điểm chống IUU tháng 4/2026, Thiếu tướng Lê Đình Cường, Tư lệnh Cảnh sát biển Việt Nam, yêu cầu tiếp tục duy trì lực lượng, phương tiện, tăng cường tuần tra, kiểm tra, kiểm soát, quản lý chặt chẽ các khu vực biển và phối hợp chặt chẽ với các lực lượng, cơ quan chức năng, chính quyền địa phương. Theo Thiếu tướng Lê Đình Cường, việc triển khai các đợt cao điểm đã tạo chuyển biến rõ nét về nhận thức và hành động của các cấp, ngành, địa phương và ngư dân; tình trạng tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài từng bước được kiềm chế.

Bảo vệ nguồn lợi là bảo vệ sinh kế

Một nghề cá có trách nhiệm không thể chỉ được đo bằng số lượng tàu cá chấp hành pháp luật. Đích đến sâu xa hơn là bảo đảm cho nguồn lợi biển được tái tạo, hệ sinh thái được bảo vệ và ngư dân có thể sống được bằng nghề biển lâu dài.

Đại tá Lâm Sơn Tùng, Phó Tham mưu trưởng Cảnh sát biển Việt Nam cho biết: Mỗi sự cố môi trường biển, dù nhỏ hay lớn, đều có thể tác động trực tiếp đến đời sống ngư dân, hoạt động kinh tế biển, hình ảnh quốc gia và an ninh, quốc phòng trên các vùng biển, đảo. Vì vậy, bảo vệ môi trường biển là yêu cầu chiến lược, lâu dài đối với lực lượng Cảnh sát biển.

Đại tá Lâm Sơn Tùng cho biết công tác tuyên truyền phải kết hợp chặt chẽ với vận động nhân dân, đặc biệt là ngư dân và chủ phương tiện, chung tay phòng, chống khai thác IUU; qua đó góp phần xây dựng môi trường biển xanh - sạch - bền vững, bảo đảm sinh kế cho cộng đồng ngư dân và giữ gìn an ninh, trật tự trên biển.

Như vậy, chống IUU được đặt trong một không gian rộng hơn: bảo vệ pháp luật, bảo vệ môi trường, bảo vệ nguồn lợi và bảo vệ chính sinh kế của người dân biển.

Từ góc độ địa phương, ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau cho rằng, chống khai thác IUU được địa phương xác định là nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, tập huấn pháp luật cho ngư dân, hướng dẫn ghi nhật ký khai thác và truy xuất nguồn gốc thủy sản. Sự phối hợp ấy ngày càng có ý nghĩa khi công tác quản lý nghề cá đang chuyển mạnh sang số hóa. Tại Cà Mau, việc lắp đặt hệ thống giám sát hành trình (VMS) trên tàu cá giúp theo dõi vị trí tàu 24/7 qua vệ tinh, hỗ trợ cơ quan chức năng quản lý hoạt động khai thác thủy sản, ngăn chặn khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU), đồng thời giúp ngư dân đảm bảo an toàn; việc ghi chép nhật ký điện tử và truy xuất nguồn gốc cũng đang tạo nên một “hàng rào số”, giúp minh bạch từng chuyến biển, từng mẻ lưới.

Từ “gỡ thẻ vàng” đến một nghề cá bền vững

Mục tiêu trước mắt của chống IUU là chấm dứt tình trạng tàu cá Việt Nam khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài, đáp ứng các khuyến nghị của EC và sớm gỡ “thẻ vàng”. Nhưng mục tiêu lâu dài lớn hơn nhiều: xây dựng một nền nghề cá có trách nhiệm, trong đó mỗi ngư dân hiểu rằng tuân thủ pháp luật không phải là rào cản đối với sinh kế mà chính là điều kiện để nghề biển tồn tại lâu dài.

Từ những chuyến tuần tra trên biển đến những buổi tuyên truyền tại cảng cá; từ việc kiểm tra máy giám sát hành trình VMS đến hỗ trợ ngư dân khi gặp sự cố; từ xử lý vi phạm đến vận động cộng đồng cùng giám sát, Cảnh sát biển đang góp phần tạo nên một thế trận thực thi pháp luật trên biển gắn với thế trận lòng dân.

Thiếu tướng Lê Đình Cường, Tư lệnh Cảnh sát biển Việt Nam, đánh giá các đợt cao điểm chống khai thác IUU đã tạo chuyển biến rõ nét về nhận thức và hành động của các cấp, các ngành, địa phương và ngư dân; đồng thời yêu cầu tiếp tục triển khai đồng bộ, quyết liệt các giải pháp, duy trì lực lượng, phương tiện và tăng cường tuần tra, kiểm tra, kiểm soát trên biển. Chống khai thác IUU không chỉ để gỡ “thẻ vàng”, mà để giữ màu xanh của biển, giữ nguồn lợi cho các thế hệ mai sau và xây dựng một nghề cá Việt Nam minh bạch, có trách nhiệm, đủ sức vươn ra biển lớn.