Hoạt động khai thác diễn ra ngày đêm trên biển, vì vậy công tác kiểm tra, giám sát, tuyên truyền và xử lý vi phạm cũng không thể có khoảng trống. Trong chặng nước rút thực hiện mục tiêu gỡ “thẻ vàng” IUU, lực lượng thực thi pháp luật trên biển đang duy trì trạng thái kiểm soát thường xuyên, từ phòng ngừa trên bờ đến giám sát trên biển, xử lý nghiêm các hành vi cố tình vi phạm.

Không để biển có “khoảng trống” pháp luật

Một con tàu rời cảng là bắt đầu một hành trình mà ở đó nhiều yêu cầu pháp lý phải được thực hiện đồng thời: thiết bị giám sát hành trình duy trì kết nối, khai thác đúng vùng biển, ghi nhật ký đầy đủ và thực hiện các quy định khi cập cảng. Với lực lượng thực thi pháp luật trên biển, đây không phải công việc chỉ được triển khai trong những đợt cao điểm. Tàu cá vẫn ra khơi mỗi ngày, nguy cơ vi phạm vẫn có thể phát sinh bất cứ lúc nào, nên hoạt động tuần tra, kiểm soát cũng phải được duy trì thường xuyên.

Trong đợt cao điểm phục vụ Đoàn Thanh tra EC lần thứ 5, lực lượng Cảnh sát biển Việt Nam đã duy trì hơn 90 lượt tàu thực hiện nhiệm vụ tại các khu vực biển trọng điểm; tuyên truyền cho hơn 1.500 phương tiện với hơn 8.200 ngư dân; kiểm tra, xử phạt 127 vụ/127 tàu với tổng số tiền hơn 1,85 tỷ đồng và nhắc nhở gần 2.000 lượt tàu cá mất tín hiệu giám sát hành trình. Những con số này cho thấy thực thi pháp luật trên biển không chỉ là xử phạt. Đó còn là quá trình phát hiện nguy cơ, tuyên truyền, nhắc nhở, kiểm tra và phối hợp xử lý để ngăn vi phạm từ sớm.

Tuyên truyền để phòng ngừa, xử lý nghiêm để răn đe

Một trong những yêu cầu đặt ra hiện nay là nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật nhưng không tách rời công tác tuyên truyền, vận động. Đại tá Ngô Minh Tùng, Phó Tham mưu trưởng Cảnh sát biển Việt Nam, cho biết: Việc xử lý vi phạm ngư dân có hành vi vi phạm các quy định pháp luật thì phải thấu tình, đạt lý nhưng phải kiên quyết và nghiêm minh, đúng pháp luật. Tuy nhiên, việc lấy tuyên truyền cũng vẫn là chính, nhất là đối với các hành vi vi phạm lần đầu không mang tính cố tình thì chúng tôi vẫn giải quyết những vấn đề tuyên truyền nhằm giúp cho ngư dân nâng cao ý thức và nhận thức. Còn các hành vi cố tình vi phạm như gửi thiết bị VMS, ngắt kết nối quá quy định hay dùng nhiều thủ đoạn khác để vi phạm thì chắc chắn sẽ được xử lý rất nghiêm minh.

Quan điểm này cho thấy rõ hai yêu cầu song hành: tuyên truyền để ngư dân hiểu và tự giác chấp hành; đồng thời tạo sức răn đe đủ mạnh với những trường hợp cố tình tìm cách né tránh kiểm soát. Bởi mục tiêu cuối cùng không phải làm cho ngư dân “sợ bị kiểm tra”, mà là hình thành thói quen khai thác đúng pháp luật trong từng chuyến biển.

Tại các đơn vị Cảnh sát biển, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật được gắn với hoạt động kiểm tra, kiểm soát tàu cá. Đây là cách đưa các quy định pháp luật đến gần hơn với người trực tiếp khai thác. Trung tá Nguyễn Thái Anh, Phó trưởng phòng Pháp luật, Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 3 cho rằng, công tác tuyên truyền, hướng dẫn pháp luật cần được thực hiện trực tiếp, sát với hoạt động của ngư dân, giúp chủ tàu, thuyền trưởng nhận diện rõ những hành vi được phép và những hành vi bị nghiêm cấm.

Từ thực tế kiểm tra trên biển, việc tuyên truyền không chỉ dừng ở phổ biến quy định, mà còn giúp ngư dân hiểu những hệ quả pháp lý có thể phát sinh nếu vi phạm, đặc biệt với các hành vi liên quan đến thiết bị giám sát hành trình, vùng biển khai thác và nguồn gốc thủy sản. Khi pháp luật được giải thích ngay trên tàu, tại cảng cá và trong từng tình huống cụ thể, khoảng cách giữa quy định trên giấy với thực tế sản xuất được rút ngắn. Duy trì thiết bị giám sát hành trình, xác định đúng vị trí khai thác, ghi nhật ký, không đi vào vùng biển nước ngoài và chấp hành quy định khi cập cảng – những việc tưởng như rất nhỏ nhưng lại quyết định tính hợp pháp của cả chuyến biển.

“Đi biển bây giờ chúng tôi xác định phải chấp hành đúng quy định. Thiết bị giám sát hành trình phải duy trì, khai thác đúng vùng biển, ghi nhật ký đầy đủ. Mình làm đúng thì vừa tránh được vi phạm, vừa giữ được nghề cho lâu dài.” Ngư dân Lê Khuân (Quảng Ngãi) chia sẻ.

Sự chủ động của thuyền trưởng và ngư dân chính là tuyến phòng ngừa đầu tiên. Khi người đi biển tự giác chấp hành, áp lực kiểm tra, xử lý của lực lượng chức năng cũng giảm, trong khi hiệu quả quản lý được nâng lên.

Chỉ còn hai tuần trước mốc 31/8 theo chỉ đạo của Chính phủ, yêu cầu đối với công tác chống khai thác IUU càng trở nên cấp thiết. Tuy nhiên, điều quan trọng không phải tạo ra một trạng thái “cao điểm” rồi trở lại như cũ, mà phải duy trì năng lực quản lý thường xuyên. Bởi EC có thể kiểm tra vào một thời điểm, nhưng tàu cá vẫn ra khơi mỗi ngày. Vì thế, chống khai thác IUU phải được thực hiện liên tục: liên tục tuyên truyền, liên tục giám sát, liên tục tuần tra, liên tục cập nhật dữ liệu và kiên quyết xử lý vi phạm.  Đó cũng là lý do nhiệm vụ của lực lượng thực thi pháp luật trên biển không có ngày nghỉ.

Hà Phương