Lần đầu tiên, các nhà khoa học nghiên cứu giải mã hệ gene 1.000 giống lúa Việt Nam. Dự án VN1K-RICE do Viện Nghiên cứu Dữ liệu lớn (VIBD), Trường Đại học VinUni thực hiện vừa được công bố tại Hội thảo Quốc tế về Ứng dụng Công nghệ Gen trong Nông nghiệp (SAGA 2026). Theo đó, các nhà khoa học sẽ giải trình tự toàn bộ hệ gene của 1.000 mẫu lúa Việt Nam, bắt đầu với 150 mẫu nòng cốt, đại diện cho nhiều hệ sinh thái canh tác, từ lúa nước, lúa nương đến lúa vùng ven biển nhiễm mặn và lúa hoang.

Mục tiêu quan trọng là xây dựng hệ gene tham chiếu cho các giống lúa truyền thống Việt Nam. Đây sẽ là bộ dữ liệu chuẩn giúp nhận diện những gene liên quan đến các đặc tính quý như hương thơm, chất lượng gạo, khả năng chịu hạn, chịu mặn và kháng sâu bệnh.

Giáo sư Robert Henry, Đại học Queensland, Australia, Giảng viên liên kết tại VinUni - nhà khoa học đồng chủ trì dự án VN1K-RICE, cho rằng việc xây dựng hệ gene tham chiếu từ các giống lúa bản địa có ý nghĩa thiết thực, bởi một hệ gene duy nhất không thể phản ánh đầy đủ sự đa dạng di truyền của cả loài.

Bên cạnh giải mã gene, nhóm nghiên cứu sẽ đánh giá đặc tính của các giống lúa tại ba vùng sinh thái, từ chất lượng, dinh dưỡng hạt gạo đến khả năng chống chịu thời tiết cực đoan và lượng khí nhà kính phát thải trong canh tác. Việc kết hợp dữ liệu di truyền với đặc điểm thực tế giúp xác định những gene có giá trị, phục vụ trực tiếp công tác chọn tạo giống.

Giáo sư Vũ Hà Văn, Giám đốc Khoa học VIBD, nhà khoa học chủ trì dự án VN1K-RICE, cho biết thông qua chương trình AgriOmics-AI, nhóm nghiên cứu hướng tới chuyển các bộ sưu tập giống đang được lưu giữ thành dữ liệu có thể phân tích, chia sẻ và sử dụng trực tiếp trong chọn giống.

Đáng chú ý, trí tuệ nhân tạo sẽ được ứng dụng để xử lý khối lượng lớn dữ liệu di truyền, tìm mối liên hệ giữa gene và tính trạng, hỗ trợ các nhà khoa học sàng lọc vật liệu giống mang đặc tính mong muốn. Qua đó, rút ngắn quá trình nghiên cứu, lai tạo những giống lúa có chất lượng cao, thích ứng tốt hơn với điều kiện khí hậu và hướng tới giảm phát thải.

VN1K-RICE là một dự án thuộc chương trình nghiên cứu AgriOmics-AI giai đoạn 2026 - 2030 của VIBD, góp phần bảo tồn và khai thác hiệu quả nguồn gene bản địa, phục vụ phát triển nông nghiệp bền vững.