Khẩu Sli, theo đồng bào Tày, Nùng là loại bánh gạo nếp nổ, hay còn gọi là bánh bỏng. Nguyên liệu làm bánh được chọn lựa kỹ càng từ những bông lúa nếp chắc hạt, thơm dẻo hái về từ ruộng, từ nương vào cuối vụ mùa. Lúa được treo trên gác bếp, chờ đến những ngày giáp Tết mới đem xuống chế biến, như một cách chắt chiu hương vị của đất trời dành cho năm mới.
Ở xã Na Rì, truyền thống làm bánh Khẩu Sli đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Gia đình chị Lý Thị Huyền là một trong những hộ còn giữ trọn vẹn nghề làm bánh cổ truyền. Từ khi còn nhỏ, chị đã được cha mẹ truyền dạy từng công đoạn, từ chọn gạo, đồ xôi đến rang bánh. Chị Huyền chia sẻ:
“Làm bánh Khẩu Sli phải chọn nếp cái hoa vàng thì bánh mới dẻo, thơm. Gạo đem làm phải là loại hạt to, mẩy, đều nhau, không dùng gạo gãy. Khi rang, hạt nếp mới nở phồng, tơi xốp. Sau đó trộn với mật mía rồi ép vào khuôn, miếng bánh làm ra sẽ đẹp mắt, hấp dẫn và đậm vị hơn.”
Gạo sau khi đãi sạch, ngâm và đồ chín bằng chõ gỗ sẽ được chế biến thành hai loại bánh: Khẩu Sli bỏng và Khẩu Sli phồng. Mỗi loại có cách làm riêng nhưng đều đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm của người làm bánh. Từng hạt xôi được giã, rang nở phồng, rồi trộn với mật mía đun sánh, tạo nên những chiếc bánh giòn tan, ngọt mà không gắt.
Với bánh Khẩu Sli phồng, công đoạn chế biến còn cầu kỳ hơn, có thể kéo dài cả tuần lễ. Bà Hoàng Thị Điệu ở thôn Lương Hạ, xã Na Rì - người có gần 50 năm gắn bó với nghề, cho biết:
“Làm bánh này khá cầu kỳ. Gạo nếp phải ngâm qua một đêm, sáng hôm sau vớt lên đồ chín thành xôi. Khi xôi chín, tiếp tục cho thêm chút nước để xôi mềm, đủ độ dẻo thì mới giã được. Giã khoảng 30 phút, lại cho khoai sọ và rượu vào, giã tiếp cho thật nhuyễn, quện đều. Sau đó mới lấy ra, ép và cắt thành từng miếng.”
Ngoài gạo là nguyên liệu chủ đạo thì để có chiếc bánh giòn ngon hấp dẫn còn cần thêm một số phụ liệu khác như bột sắn, bột khoai sọ và một chút rượu. Điều đặc biệt là bánh Khẩu Sli hoàn toàn sử dụng nguyên liệu tự nhiên. Chính vì vậy, bánh không chỉ thơm ngon mà còn an toàn, mang trọn vị ngọt của nếp, của mật mía và sự tinh tế trong từng công đoạn thủ công.
Vào những dịp tổ chức lễ hội xuân, Khẩu Sli là món lễ vật không thể thiếu để dâng lên trời đất, để cúng thần linh cầu mùa màng bộ thu, cầu mưa thuận gió hòa, làm ăn thuận lợi. Ngày trước, khi cuộc sống còn nhiều khó khăn, vào dịp lễ Tết, nhà nào ở các xã vùng cao khu vực phía Bắc tỉnh Thái Nguyên cũng đều tự làm Khẩu Sli. Ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội, một số gia đình không còn thời gian làm bánh, mà thay vào đó, họ đặt mua với những nhà khác. Cũng nhờ vậy, dịch vụ làm bánh Khẩu Sli ra đời.
Hiện toàn xã Na Rì có hơn 30 hộ dân làm bánh Khẩu Sli truyền thống, vừa phục vụ nhu cầu của gia đình, vừa bán ra thị trường nhằm có thêm thu nhập. Với giá bán trung bình từ 100.000 đồng đến 120.000 đồng một kg, người làm bánh cũng có nguồn thu nhập khá trong dịp Tết, có thể lên đến 30-40 triệu đồng. Bà Hoàng Thị Hiền, thôn Yến Lạc, xã Na Rì cho biết:
“Như mấy năm trước, nghề bánh khẩu sli này làm để phục vụ cho gia đình thôi. Nhưng mấy năm gần đây ra các thị trường họ ưa chuộng, nhân dân trong thôn tôi làm để bán ra thị trường và được nhiều người yêu thích”.
Ngoài xã Na Rì, một số xã trên địa bàn các xã vùng cao tỉnh Thái Nguyên cũng đang lưu giữ được nghề làm bánh truyền thống này. Vào dịp Tết hàng năm, họ làm bánh để mang ra chợ bán. Trong phiên chợ cuối năm, giữa dòng người tấp nập, cùng vô số hàng hóa và nhiều loại bánh khác nhau, những túi bánh Khẩu Sli truyền thống vẫn được nhiều người lựa chọn. Chị Triệu Thị Nga, xã Côn Minh, tỉnh Thái Nguyên cho biết:
“Món này được nhiều người ưa thích bởi làm hoàn toàn từ gạo, nguyên liệu quen thuộc, gần gũi. Vào những phiên chợ Tết, đây là thức quà đặc sắc, vừa ngon miệng, vừa phù hợp với túi tiền của bà con.”
Giờ đây, khi cuộc sống đã đủ đầy hơn, thị trường ngập tràn những loại bánh kẹo phong phú, bắt mắt, người Tày Nùng ở các xã vùng cao tỉnh Thái Nguyên vẫn đều đặn làm bánh Khẩu Sli mỗi dịp xuân về. Không chỉ để thưởng thức một món quà truyền thống, mà còn để tìm lại hương vị Tết xưa còn vẹn nguyên trong từng nếp nhà. Với người Tày, đó không chỉ là một món bánh, mà là ký ức của những phiên chợ cuối năm, là hơi ấm bếp lửa, là tình cảm được gói ghém, nâng niu để trao gửi trong những ngày đầu năm mới./.
CTV Thúy Kiều-Công Luận/VOV Đông Bắc
Bình luận