Trong bối cảnh chuyển đổi xanh trở thành xu hướng phát triển tất yếu, câu chuyện về giảm phát thải hay kinh tế tuần hoàn không còn là vấn đề của riêng doanh nghiệp hay các nhà quản lý. Tại nhiều địa phương, những thay đổi đang bắt đầu từ chính cộng đồng, nơi mỗi người dân đều có thể góp phần tạo nên sự khác biệt thông qua cách sản xuất, tiêu dùng và sử dụng tài nguyên. Trong tiến trình đó, phụ nữ ngày càng khẳng định vai trò là lực lượng tiên phong khi vừa là người giữ gìn sinh kế gia đình, vừa trực tiếp tham gia nhiều hoạt động bảo vệ môi trường.

Không ít năm trước, khái niệm kinh tế xanh hay kinh tế tuần hoàn vẫn còn khá mới với nhiều phụ nữ ở vùng ven biển, miền núi. Tuy nhiên, cùng với các chương trình hỗ trợ và đào tạo, nhiều chị em đã dần thay đổi tư duy sản xuất, biết tận dụng tài nguyên bản địa, giảm lãng phí nguyên liệu và hướng đến những mô hình tạo giá trị kinh tế song hành với bảo vệ môi trường. Đây cũng là cách tiếp cận được nhiều tổ chức phát triển lựa chọn nhằm thúc đẩy chuyển đổi xanh từ cấp cơ sở, trong đó lấy cộng đồng làm trung tâm của sự thay đổi.

Một trong những dự án đang triển khai theo hướng này là chương trình "Tạo điều kiện cho phụ nữ miền Trung Việt Nam cải thiện cuộc sống và bảo vệ môi trường, tài nguyên thiên nhiên thông qua áp dụng kinh tế xanh và tuần hoàn" do Liên minh châu Âu tài trợ. Dự án được thực hiện tại Đà Nẵng và Quảng Nam trong giai đoạn 2025-2028, hướng đến mục tiêu nâng cao năng lực cho phụ nữ thông qua đào tạo về kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, đồng thời khuyến khích cộng đồng phát huy các nguồn lực sẵn có để phát triển sinh kế bền vững.

Theo bà Dương Thị Mỹ Hạnh, Phó Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Xây dựng Ba Tư, điều mà nhiều phụ nữ nhận được sau khi tham gia dự án không chỉ là nguồn hỗ trợ mà quan trọng hơn là kiến thức và kỹ năng để tự phát triển sản xuất.

"Khi mọi người tham gia vào dự án kinh tế tuần hoàn thì sẽ được hỗ trợ về kiến thức, về kỹ thuật, được tập huấn. Sẽ có những quy trình từ khâu chế biến cho tới sản xuất, kinh doanh rồi tiêu thụ sản phẩm được tốt hơn", bà Hạnh chia sẻ.

Từ nền tảng kiến thức đó, nhiều mô hình sinh kế xanh đã dần hình thành. Tại phường Hải Vân (Đà Nẵng), nhóm phụ nữ địa phương tận dụng vỏ cam và các phụ phẩm hữu cơ để sản xuất nước rửa bát sinh học. Không chỉ góp phần giảm lượng rác thải trong sinh hoạt, sản phẩm còn mở ra cơ hội tạo thêm nguồn thu nhập từ những nguyên liệu vốn trước đây bị bỏ đi.

Ở khu vực miền núi, phụ nữ Cơ Tu lại lựa chọn hướng đi khác khi phát triển cây chè dây – một loại dược liệu bản địa gắn với tri thức truyền thống. Việc xây dựng chuỗi sản xuất theo hướng bền vững không chỉ nâng cao giá trị sản phẩm mà còn góp phần gìn giữ nguồn tài nguyên và bản sắc văn hóa của địa phương. Những mô hình này cho thấy kinh tế xanh không phải là điều gì quá xa vời mà hoàn toàn có thể bắt đầu từ chính lợi thế của từng vùng đất và sự sáng tạo của người dân.

Điểm đáng chú ý là dự án không tập trung vào việc tạo ra những mô hình mẫu để nhân rộng một cách cứng nhắc, mà hướng tới nâng cao năng lực để người dân chủ động lựa chọn hướng phát triển phù hợp với điều kiện thực tế. Phương pháp phát triển cộng đồng dựa vào nội lực (ABCD) được áp dụng nhằm giúp phụ nữ nhận diện các nguồn lực sẵn có về con người, tài nguyên, văn hóa và mạng lưới cộng đồng trước khi xây dựng mô hình sinh kế.

Ông Trần Hữu Vỹ, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Đa dạng Sinh học Nước Việt Xanh (GreenViet), cho rằng giá trị lớn nhất của dự án nằm ở việc tạo nền tảng để cộng đồng có thể tự phát triển lâu dài.

"Trong thời kỳ 4 năm của dự án, chúng tôi ưu tiên nâng cao năng lực chị em phụ nữ, bởi nếu nâng cao năng lực thì giống như chúng ta cung cấp cho cộng đồng một 'cần câu' để đi 'câu cá'. Chính năng lực là nền tảng để cộng đồng chủ động thực hiện mô hình và phát triển kinh tế của mình", ông Vỹ nhấn mạnh.

Theo GreenViet, dự án hướng tới mục tiêu giúp phụ nữ có việc làm ổn định hơn, tăng thu nhập thông qua các mô hình sản xuất theo hướng xanh và tuần hoàn, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về phát triển bền vững. Đây cũng là một trong những cách tiếp cận phù hợp với định hướng phát triển kinh tế xanh và mục tiêu phát thải ròng bằng "0" mà Việt Nam đang hướng tới.

Điều đáng ghi nhận là tại nhiều địa bàn triển khai, phụ nữ không chỉ dừng lại ở vai trò người tham gia mà đã trở thành những người kết nối cộng đồng. Từ những lớp tập huấn, các nhóm phụ nữ tiếp tục chia sẻ kinh nghiệm, vận động người dân thay đổi thói quen tiêu dùng, tận dụng phụ phẩm trong sản xuất và tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường. Những thay đổi tuy nhỏ nhưng đang góp phần hình thành lối sống xanh ngay từ mỗi gia đình và khu dân cư.

Chuyển đổi xanh là hành trình dài, đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể. Tuy nhiên, thực tế cho thấy khi được trang bị kiến thức, tạo điều kiện tiếp cận nguồn lực và trao cơ hội phát huy vai trò, phụ nữ hoàn toàn có thể trở thành lực lượng dẫn dắt những thay đổi tích cực tại cộng đồng. Từ những mô hình sinh kế nhỏ, những sáng kiến gắn với tài nguyên bản địa hay những hành động bảo vệ môi trường trong đời sống hằng ngày, họ đang góp phần tạo nên nền tảng cho sự phát triển bền vững từ chính nơi mình sinh sống.