Khi lịch sử không còn nằm yên trong sách giáo khoa

Đều đặn 18 giờ tối thứ Sáu, thứ Bảy hàng tuần, khi hầu hết các địa điểm tham quan, các di tích quanh Thành phố Hà Nội bước vào giờ đóng cửa, nhưng trong khuôn viên Di tích Nhà tù Hỏa Lò vẫn tấp nập những dòng người chờ đợi chương trình “Đêm Thiêng liêng” - một hình thức tham quan trải nghiệm đặc biệt của di tích. Trong dòng người ấy, phần lớn là các bạn trẻ. Có người là sinh viên, có nhóm đi cùng bạn bè sau giờ học, và cũng có không ít những bạn trẻ lặn lội từ địa phương đến với Thủ đô để được tham gia trải nghiệm đặc biệt này.

Khi cánh cổng sắt khép lại, không gian bên trong dần chìm vào ánh sáng đỏ trầm cùng tiếng nhạc nền chậm và nặng. Những câu chuyện về các chiến sĩ cách mạng, những bức thư gửi lại gia đình trước ngày hy sinh hay tiếng xiềng xích vang lên giữa khoảng sân hẹp khiến nhiều người lặng đi. Bạn Nguyễn Hoàng Nam (21 tuổi), sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền chia sẻ sau khi tham gia tour đêm tại Hỏa Lò: “Trước đây em nghĩ lịch sử khá khô khan vì chủ yếu chỉ học qua sách vở. Nhưng khi trực tiếp trải nghiệm tại đây, nghe những câu chuyện thật và nhìn những hình ảnh được tái hiện, em cảm thấy mọi thứ chân thực và xúc động hơn rất nhiều.”

Không ít người từng cho rằng, trong thời đại của công nghệ, của những xu hướng giải trí ngắn hạn, Gen Z sẽ dần xa rời những giá trị truyền thống và lịch sử dân tộc. Nhưng thực tế cho thấy, những năm gần đây, các không gian văn hóa - lịch sử như di tích Nhà tù Hỏa Lò, Hoàng thành Thăng Long hay Văn Miếu - Quốc Tử Giám liên tục trở thành điểm đến quen thuộc của giới trẻ. Không chỉ là nơi tham quan, nhiều bạn trẻ chủ động tìm hiểu, trải nghiệm và chia sẻ lại những câu chuyện lịch sử theo cách gần gũi hơn trên mạng xã hội.

Tại Di tích Nhà tù Hỏa Lò, các hoạt động trải nghiệm đêm như chương trình Đêm thiêng liêng với chủ đề “Lửa thanh xuân” hay “Sống như những đóa hoa” thường xuyên kín chỗ. Điều khiến nhiều người bất ngờ là phần lớn người tham gia lại là những bạn trẻ ở độ tuổi đôi mươi. Không còn là những dòng kiến thức khô khan trên giấy tờ, tại đây, lịch sử được kể lại bằng nghệ thuật, bằng đầy đủ các giác quan như ánh sáng, âm thanh, hoạt cảnh sân khấu.

Không chỉ đổi mới cách trải nghiệm, Di tích Nhà tù Hỏa Lò còn được nhiều người trẻ nhắc đến như một trong những đơn vị làm truyền thông lịch sử gần gũi nhất hiện nay. Trên fanpage chính thức, những thông tin về di tích hay các sự kiện lịch sử thường được truyền tải bằng ngôn ngữ trẻ trung hơn, lồng ghép các xu hướng mạng xã hội, hình ảnh minh họa gần gũi hay những câu chuyện ngắn giàu cảm xúc.

Thay vì cách tuyên truyền khô cứng quen thuộc, nhiều bài đăng của Hỏa Lò lựa chọn kể chuyện theo hướng đời thường, tạo cảm giác gần gũi với người trẻ nhưng vẫn giữ được sự tôn nghiêm của một di tích lịch sử. Chính cách tiếp cận ấy khiến lịch sử không còn nằm xa trong sách giáo khoa, mà dần trở thành một phần của đời sống và các cuộc trò chuyện trên mạng xã hội.

Gen Z kể lại lịch sử bằng ngôn ngữ của chính mình

Không chỉ dừng lại ở việc tham quan hay trải nghiệm tại các di tích lịch sử, nhiều bạn trẻ hiện nay còn chủ động trở thành những người kể tiếp câu chuyện của lịch sử bằng chính góc nhìn của thế hệ mình. Giữa vô số nội dung giải trí xuất hiện mỗi ngày trên mạng xã hội, dự án “Chuyện thời bình” của nhóm sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền lại chọn một hướng đi khác: ghi lại những câu chuyện đời thường của các cựu chiến binh sau chiến tranh.

Từ Hà Nội, Bắc Ninh đến Nghệ An, các thành viên trong dự án đã trực tiếp gặp gỡ, trò chuyện và ghi hình các cựu chiến binh để lưu giữ những lát cắt chân thực nhất của ký ức chiến tranh. Chia sẻ về lý do lựa chọn hướng tiếp cận này, Trần Thảo Linh - Trưởng Ban Đối ngoại dự án “Chuyện thời bình” cho biết nhóm muốn kể những điều gần gũi và giàu cảm xúc hơn với người trẻ. Theo Linh, nhiều bạn trẻ hiện nay chỉ biết đến các cựu chiến binh qua sách giáo khoa hay những câu chuyện lịch sử, nhưng chưa thực sự có cơ hội lắng nghe và hiểu về cuộc sống đời thường của họ. “Nhóm muốn tôn vinh các bác cựu chiến binh không chỉ trong thời chiến mà cả ở thời bình, khi họ vẫn tiếp tục cống hiến, giữ tinh thần bộ đội Cụ Hồ và truyền lửa cho thế hệ sau biết trân trọng nền hòa bình hôm nay”, Thảo Linh chia sẻ.

Điều đặc biệt là “Chuyện thời bình” không lựa chọn cách kể mang màu sắc nặng nề hay giáo điều. Thay vào đó, nhóm tiếp cận lịch sử bằng góc nhìn đời thường và cảm xúc gần gũi với người trẻ. Những bức ảnh trong dự án không được dàn dựng cầu kỳ mà chủ yếu ghi lại các khoảnh khắc tự nhiên trong chính không gian sống, sinh hoạt hằng ngày của các cựu chiến binh. Các thành viên cũng trực tiếp tới nhà, trò chuyện và ghi hình để mang đến cảm giác chân thực nhất cho người xem.

Theo Thảo Linh, người trẻ hiện nay thường dễ đồng cảm với những điều chân thật và gần gũi hơn là các hình thức truyền tải quá khuôn mẫu. Chính vì vậy, thay vì lựa chọn những buổi giao lưu mang tính sân khấu hóa, nhóm ưu tiên tạo ra các hoạt động tương tác thực tế như viết thư tay, tô màu hay trò chuyện trực tiếp tại không gian trưng bày để khán giả có thể kết nối gần hơn với các nhân vật lịch sử.

Không chỉ nhận được sự quan tâm từ công chúng lớn tuổi, dự án còn thu hút đông đảo bạn trẻ tham gia và hưởng ứng. “Có nhiều bạn chủ động chia sẻ câu chuyện của ông bà từng là cựu chiến binh, hay các câu lạc bộ lịch sử cũng liên hệ mong muốn đồng hành để lan tỏa dự án rộng hơn. Điều đó khiến chúng mình nhận ra lịch sử thật ra chưa bao giờ xa cách với người trẻ như nhiều người vẫn nghĩ”, Thảo Linh nói.

Không chỉ “Chuyện thời bình”, ngày càng nhiều bạn trẻ đang lựa chọn kể lại lịch sử bằng những hình thức mới trên mạng xã hội. Từ các video chia sẻ kiến thức lịch sử ngắn gọn, những dự án kể chuyện về nhân chứng chiến tranh đến các nội dung trải nghiệm tại di tích lịch sử, người trẻ đang từng bước đưa lịch sử đến gần hơn với đời sống hiện đại bằng chính ngôn ngữ của thế hệ mình.

Lòng tự hào không còn là điều phải nhắc nhở

Có lẽ, người trẻ hôm nay không đến với lịch sử theo cách các thế hệ trước từng quen thuộc. Họ không tiếp cận lịch sử bằng những trang sách dày đặc dữ kiện hay những bài học thuộc lòng. Thay vào đó, họ tìm đến lịch sử qua các tour trải nghiệm đêm, những video ngắn trên điện thoại, những dự án kể chuyện về nhân chứng chiến tranh hay những cuộc trò chuyện giản dị trên mạng xã hội. Lịch sử vì thế không còn hiện lên như một điều xa xôi và nặng nề, chúng trở thành những câu chuyện có cảm xúc, có con người, có ký ức và có cả sự đồng cảm của thế hệ hôm nay.

Đêm muộn, phía trước cổng Di tích Nhà tù Hỏa Lò vẫn còn những nhóm sinh viên đứng nán lại sau tour trải nghiệm. Có người tranh thủ chụp vài tấm ảnh, có người vẫn nhỏ giọng bàn luận về những câu chuyện vừa nghe bên trong khu di tích. Giữa nhịp sống hiện đại và dòng thông tin cuồn cuộn mỗi ngày, lịch sử có thể chưa bao giờ thật sự rời xa người trẻ như nhiều người từng nghĩ. Chỉ là hôm nay, họ đang lựa chọn chạm vào lịch sử theo cách của riêng mình - gần gũi hơn, đời thường hơn, nhưng cũng chân thành hơn bao giờ hết.

Phương Nam