Đổi mới tư duy quản lý, lấy sức khỏe người dân làm trung tâm

Sau hơn 15 năm thực hiện Luật An toàn thực phẩm năm 2010, trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ chế biến, sự đa dạng của sản phẩm và những biến động phức tạp của thị trường, hệ thống pháp luật về an toàn thực phẩm đã bộc lộ một số hạn chế, bất cập, đòi hỏi phải được sửa đổi, hoàn thiện.

Quán triệt quan điểm lấy sức khỏe nhân dân làm trung tâm, đặc biệt là chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm: “Nếu không vệ sinh an toàn thực phẩm thì xây bao nhiêu bệnh viện cũng không thể đủ được”, việc xây dựng Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) được đặt ra với yêu cầu đổi mới căn bản tư duy quản lý. Trong đó, trọng tâm là chủ động phòng ngừa nguy cơ, phát hiện và ngăn chặn vi phạm từ sớm, từ xa, thay vì chỉ xử lý khi sản phẩm không bảo đảm an toàn đã lưu thông rộng rãi trên thị trường.

Theo định hướng tại Nghị quyết số 184/NQ-CP ngày 09/7/2026 của Chính phủ, dự thảo Luật hướng tới chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên cơ sở khoa học và phân tích nguy cơ, phù hợp với thông lệ quốc tế và điều kiện thực tiễn của Việt Nam.

Điều này không đồng nghĩa với việc buông lỏng quản lý. Ngược lại, cơ quan quản lý tập trung nguồn lực kiểm soát những nhóm sản phẩm có nguy cơ cao, đồng thời giảm các thủ tục không cần thiết đối với sản phẩm có mức độ rủi ro thấp. Doanh nghiệp được tạo thuận lợi trong sản xuất, kinh doanh nhưng phải chịu trách nhiệm đầy đủ về chất lượng và an toàn của sản phẩm.

Phân loại sản phẩm, đổi mới phương thức quản lý theo mức độ rủi ro

Một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo Luật là thiết lập ba hình thức quản lý sản phẩm thực phẩm, gồm: đăng ký bản công bố sản phẩm; công bố tiêu chuẩn sản phẩm; miễn đăng ký bản công bố sản phẩm và miễn công bố tiêu chuẩn sản phẩm.

Cách tiếp cận này thay thế phương thức quản lý mang tính đại trà trước đây, đồng thời phân định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước.

Thứ nhất, công bố tiêu chuẩn sản phẩm – giảm thủ tục, tăng trách nhiệm của doanh nghiệp.

Hình thức này áp dụng đối với phần lớn thực phẩm chế biến bao gói sẵn, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến, hương liệu thực phẩm, dụng cụ, vật liệu và bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm theo quy định tại dự thảo Luật.

Sau khi hoàn thành việc nộp hồ sơ công bố tiêu chuẩn sản phẩm, tổ chức, cá nhân được quyền sản xuất, kinh doanh và lưu thông sản phẩm mà không phải chờ cơ quan quản lý thẩm định hồ sơ. Doanh nghiệp chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác, hợp pháp của hồ sơ cũng như chất lượng và an toàn của sản phẩm.

Cơ quan quản lý thực hiện hậu kiểm trên cơ sở hồ sơ đã công bố và tình hình lưu thông thực tế của sản phẩm. Đây là cơ chế kế thừa tinh thần tự công bố sản phẩm tại Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, góp phần giảm thời gian, chi phí tuân thủ và tránh phát sinh thủ tục hành chính không cần thiết.

Thứ hai, miễn đăng ký và miễn công bố đối với một số nhóm sản phẩm.

Dự thảo Luật quy định miễn các thủ tục công bố đối với những sản phẩm không lưu thông trên thị trường, nguyên liệu dùng cho sản xuất nội bộ; thực phẩm tươi sống, sơ chế, chế biến nhỏ lẻ; thực phẩm sơ chế chưa bao gói; thức ăn đường phố; thực phẩm tại cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống và một số nhóm sản phẩm khác theo quy định.

Việc miễn thủ tục không đồng nghĩa với miễn trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm. Các cơ sở vẫn phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm, điều kiện về địa điểm và quá trình chế biến, đồng thời chịu sự giám sát, kiểm tra của cơ quan chức năng.

Quy định này giúp thu hẹp những thủ tục chưa thực sự phù hợp với đặc điểm của sản phẩm và quy mô sản xuất, kinh doanh, nhất là đối với các cơ sở nhỏ lẻ.

Thứ ba, đăng ký bản công bố sản phẩm đối với nhóm thực phẩm cần kiểm soát chặt chẽ.

Theo dự thảo Luật, năm nhóm sản phẩm phải thực hiện đăng ký bản công bố gồm:

Thực phẩm bảo vệ sức khỏe.

Thực phẩm dinh dưỡng y học.

Thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt.

Sản phẩm dinh dưỡng dùng cho trẻ đến 36 tháng tuổi.

Thực phẩm bổ sung có công bố khuyến cáo về sức khỏe.

Việc xác định các nhóm sản phẩm này được xây dựng trên cơ sở tham khảo tiêu chuẩn Codex và kinh nghiệm quản lý của một số quốc gia như Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Australia và Canada.

Dự thảo cũng kế thừa các quy định về thay đổi, bổ sung thông tin sau công bố. Phần lớn trường hợp thay đổi chỉ cần thực hiện thông báo, doanh nghiệp được tiếp tục sản xuất, kinh doanh sau khi hoàn thành việc nộp thông báo. Chỉ những thay đổi làm ảnh hưởng đến bản chất sản phẩm như thành phần, hàm lượng, dạng bào chế, công dụng, đối tượng sử dụng, liều lượng khuyến nghị hoặc cơ sở sản xuất mới phải thực hiện lại thủ tục đăng ký.

Cách phân loại này hướng tới kiểm soát đúng đối tượng, hạn chế xáo trộn hoạt động sản xuất, kinh doanh và tập trung nguồn lực quản lý vào những sản phẩm tiềm ẩn nguy cơ cao.

Siết quản lý thực phẩm bổ sung, ngăn chặn quảng cáo sai sự thật

Một trong những vấn đề được quan tâm trong quá trình xây dựng dự thảo Luật là quản lý thực phẩm bổ sung, đặc biệt trước tình trạng một số sản phẩm bị quảng cáo thổi phồng công dụng, gây nhầm lẫn giữa thực phẩm thông thường và sản phẩm có tác dụng hỗ trợ sức khỏe.

Thực tế thời gian qua cho thấy đã xuất hiện nhiều vụ việc liên quan đến thực phẩm giả, quảng cáo sai sự thật, sử dụng người nổi tiếng và người có ảnh hưởng trên mạng xã hội để quảng bá sản phẩm vượt quá công dụng thực tế. Những hành vi này không chỉ xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng mà còn ảnh hưởng đến các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh chân chính.

Để khắc phục bất cập, dự thảo Luật đề xuất phân chia thực phẩm bổ sung thành hai nhóm quản lý.

Một là, thực phẩm bổ sung thông thường, không công bố khuyến cáo sức khỏe, được áp dụng hình thức công bố tiêu chuẩn sản phẩm.

Hai là, thực phẩm bổ sung có công bố khuyến cáo sức khỏe phải thực hiện đăng ký bản công bố sản phẩm, kèm theo hồ sơ kỹ thuật và tài liệu khoa học chứng minh công dụng, tiêu chuẩn chất lượng và độ ổn định của sản phẩm.

Cách tiếp cận này nhằm phân biệt rõ sản phẩm bổ sung dinh dưỡng thông thường với sản phẩm đưa ra khuyến cáo về sức khỏe, qua đó tăng cường kiểm soát tính xác thực của thông tin quảng cáo và bảo vệ người tiêu dùng.

Định hướng này cũng phù hợp với nguyên tắc của Codex: các công bố về hàm lượng dinh dưỡng phải có căn cứ định lượng; các khuyến cáo về sức khỏe phải dựa trên bằng chứng khoa học phù hợp, không gây hiểu nhầm và đáp ứng các điều kiện liên quan.

Như vậy, không phải mọi sản phẩm có bổ sung vitamin, khoáng chất đều mặc nhiên được phép đưa ra khuyến cáo về tác dụng sức khỏe. Việc bổ sung phải có mục đích dinh dưỡng phù hợp, bảo đảm an toàn và có cơ sở khoa học.

Tăng tính tuân thủ và minh bạch thông tin

Dự thảo Luật đề xuất quy định giấy đăng ký bản công bố sản phẩm có hiệu lực 5 năm. Đây là cơ chế nhằm tăng cường trách nhiệm duy trì điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm của doanh nghiệp, đồng thời giúp cơ quan quản lý cập nhật, làm sạch dữ liệu về các sản phẩm đang lưu hành.

Thủ tục gia hạn được thiết kế theo hướng đơn giản hóa. Cơ sở chỉ cần cập nhật thông tin về tình hình lưu hành sản phẩm, các vi phạm, hoạt động thu hồi, sự cố an toàn thực phẩm trong nước và nước ngoài, cũng như việc duy trì điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm của cơ sở sản xuất.

Theo phương án dự thảo, sau khi hoàn thành việc khai báo trên cơ sở dữ liệu hoặc nộp thông báo gia hạn trong trường hợp hệ thống dữ liệu chưa hoàn thiện, doanh nghiệp được tiếp tục sản xuất, kinh doanh và giữ nguyên số đăng ký bản công bố sản phẩm cũ mà không phải chờ xét duyệt.

Cơ chế này vừa hạn chế nguy cơ gián đoạn hoạt động kinh doanh, vừa tạo điều kiện để cơ quan quản lý rà soát các sản phẩm không còn lưu hành, cập nhật thông tin và phục vụ công tác hậu kiểm, đánh giá nguy cơ.

Một điểm mới khác là yêu cầu công khai “Số giấy đăng ký bản công bố sản phẩm” và “Số tiếp nhận công bố tiêu chuẩn sản phẩm” trên nhãn bao bì.

Các mã số này giúp cơ quan chức năng nhanh chóng xác định tình trạng pháp lý của sản phẩm, đồng thời tạo điều kiện để người tiêu dùng tra cứu thông tin trên hệ thống thông tin về an toàn thực phẩm.

Đây cũng là cơ chế tăng cường giám sát xã hội, giúp người tiêu dùng có thêm căn cứ nhận diện sản phẩm đã hoàn thành thủ tục theo quy định. Về phía doanh nghiệp, việc công khai các mã số này còn góp phần đơn giản hóa một số nghĩa vụ về công bố tiêu chuẩn áp dụng và ghi nhãn theo quy định pháp luật về chất lượng sản phẩm, hàng hóa.

Tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, không đánh đổi an toàn thực phẩm

Bên cạnh những đổi mới về phương thức quản lý, dự thảo Luật còn đặt ra lộ trình chuyển tiếp từ 24 đến 36 tháng nhằm giúp doanh nghiệp có đủ thời gian thích ứng với các quy định mới.

Thời gian chuyển tiếp được sử dụng để cập nhật số đăng ký bản công bố sản phẩm, số tiếp nhận công bố tiêu chuẩn sản phẩm, hoàn thiện hồ sơ trên hệ thống thông tin về an toàn thực phẩm và xử lý lượng bao bì đã in ấn trước đó. Các sản phẩm đang lưu thông trên thị trường được tiếp tục sử dụng đến hết hạn sử dụng theo quy định.

Đây là giải pháp nhằm hạn chế xáo trộn hoạt động sản xuất, kinh doanh, tránh phát sinh chi phí không cần thiết và bảo đảm quá trình chuyển đổi chính sách diễn ra có lộ trình.

Có thể thấy, những đề xuất trong dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) không chỉ hướng tới đơn giản hóa thủ tục hành chính mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm của doanh nghiệp, tính minh bạch của thị trường và hiệu quả giám sát của cơ quan quản lý.

Thực phẩm là mặt hàng thiết yếu, nhưng cũng là nhóm hàng hóa có tác động trực tiếp, lâu dài đến sức khỏe con người. Vì vậy, đổi mới quản lý an toàn thực phẩm không thể chỉ dừng ở việc giảm thủ tục hay tạo thuận lợi cho lưu thông hàng hóa, mà phải bảo đảm kiểm soát thực chất các nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng.

Với định hướng quản lý dựa trên khoa học, phân loại theo mức độ rủi ro, tăng hậu kiểm và đề cao trách nhiệm của doanh nghiệp, dự thảo Luật hướng tới xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ tốt hơn quyền lợi và sức khỏe người tiêu dùng./.