Văn hóa là tất cả những giá trị vật chất và tinh thần được con người sáng tạo trong suốt chiều dài lịch sử. Trong từng thời kỳ, văn hóa có những hình thái thể hiện và vai trò khác nhau đối với đời sống của con người, cũng như của một quốc gia, một dân tộc. Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã khẳng định: “Văn hóa là hồn cốt của dân tộc... Văn hóa còn thì dân tộc còn, văn hóa mất thì dân tộc mất” (1). Dù ở thời điểm nào, văn hóa vẫn luôn là nền tảng vững chắc, sức mạnh nội sinh và động lực to lớn, đóng vai trò hệ điều tiết cho sự phát triển bền vững đất nước, bảo vệ chủ quyền quốc gia, giữ vững ổn định xã hội. Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam xác định: ““Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam” (2).

Phát triển văn hóa là một vấn đề lớn, là trách nhiệm của nhiều tổ chức, lực lượng. Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị xác định: “Phát triển văn hoá là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng, đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, cán bộ văn hoá, doanh nhân đóng vai trò quan trọng, đồng thời đề cao tính tiên phong, gương mẫu của đội ngũ cán bộ, đảng viên”. Tiếp đó, Nghị quyết số 30/NQ-CP, ngày 24/02/2026 về ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định nhiệm vụ trọng tâm: “Phát huy vai trò hạt nhân lan tỏa của văn nghệ sĩ và trí thức”.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy” (3). Trong thời đại Hồ Chí Minh đã có nhiều văn nghệ sĩ lớn, bằng lao động nghệ thuật chân chính của mình, họ có đóng góp đặc biệt quan trọng cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Trong cuộc sống đời thường, họ là những nhân cách lớn, là tấm gương tiêu biểu để khán giả học tập.

Trong giới văn, nghệ sĩ, có người coi đó là hoạt động nghề nghiệp, cũng có người chỉ coi việc sáng tác nghệ thuật để thỏa mãn đam mê. Có thể thấy, việc quản lý lực lượng này là công việc rất phức tạp. Đặc biệt, trong điều kiện bùng nổ sự phát triển của mạng xã hội, có người chỉ đăng tải một vài sản phẩm, may mắn nhận được sự quan tâm của dư luận đã xuất hiện thường xuyên trên các nền tảng trực tuyến, đi dự các gameshow, chương trình nghệ thuật như một “nghệ sĩ” thực thụ. Công nghệ phát triển tạo điều kiện cho những người sáng tạo nội dung số đưa sản phẩm của mình đến khán giả nhanh chóng và thuận lợi hơn, song cũng tạo ra một bộ phận “nghệ sĩ tự phong” thiếu sự giáo dục bài bản trong các nhà trường về nghệ thuật. Dĩ nhiên, chúng ta không mặc định nghệ sĩ là phải được đào tạo hay tốt nghiệp từ môi trường sư phạm chính quy, bởi sự sáng tạo nghệ thuật đòi hỏi nhiều về tài năng, và đôi khi cả cơ duyên với nghề. Nhiều nghệ sĩ thành công bước chân vào môi trường nghệ thuật từ những lần “rẽ ngang”, tuy nhiên, những sản phẩm của họ vẫn có tính nghệ thuật rất cao, nhiều nghệ sĩ đã dùng tài năng và ảnh hưởng xã hội của mình để đem lại giá trị tích cực cho cộng đồng, như rapper Nguyễn Đức Cường (nghệ danh Đen Vâu) là Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu năm 2024.

Đại hội Đảng lần thứ XIV xác định, “Văn hóa là trụ cột” và là “hệ điều tiết” cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Nếu chỉ coi văn hóa là các hoạt động phong trào bề nổi, chúng ta sẽ bỏ lỡ sức mạnh thực sự của nó trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và ổn định xã hội. Đảng đã xác định mục tiêu chung của ngành công nghiệp văn hóa là “hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp công nghiệp văn hóa, nghệ thuật sáng tạo”, “ngành này đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và phấn đấu 9% vào năm 2045, hình thành 5-10 thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hóa”. Trong thực hiện định hướng đó, văn nghệ sĩ đóng vai trò quan trọng. Năm 2025, chúng ta có nhiều hiện tượng văn hoá đem lại doanh thu hàng nghìn tỷ như bộ phim “Mưa đỏ” của Điện ảnh Quân đội, MV Bắc Bling của ca sĩ Hoà Minzy, hàng loạt “Concert Quốc gia”, chuỗi chương trình “Anh trai say hi”. Điều đó đã mở ra cơ hội mới trong phát triển văn hoá. Nếu chỉ tập trung lưu trữ, phục dựng, bảo tồn nguyên trạng thì dù có giữ được bản sắc nhưng lại khiến văn hoá tách rời khỏi đời sống đương đại, khó tiếp cận với thế hệ trẻ, thiếu cơ chế chuyển hoá thành sản phẩm kinh tế và thiếu tính bền vững khi phụ thuộc vào ngân sách Nhà nước. Khi có cơ chế khuyến khích, nghệ sĩ hoàn toàn có thể sử dụng văn hóa trở thành chất liệu hấp dẫn trong thời đại số, để văn hóa được sống trong dòng chảy của thị trường và sự sáng tạo lành mạnh.

Tuy nhiên, cùng với sự bùng nổ của mạng xã hội, cơ hội tiếp cận công chúng và nổi tiếng quá dễ dàng dẫn đến nhiều hệ lụy, nhất là khi một bộ phận văn, nghệ sĩ dựa vào lý do “đổi mới”, “cách tân”, mà bỏ qua tất cả những chuẩn mực đạo đức xã hội, thuần phong mỹ tục của dân tộc. Sáng tạo là điều kiện tiên quyết của hoạt động văn hóa, văn nghệ. Song, khi thiếu tính định hướng, các sản phẩm văn hóa dễ chịu ảnh hưởng từ sự lai căng, kệch cỡm, áp đặt các “tiêu chuẩn kép”, tư tưởng sính ngoại. Chưa kể đến một bộ phận tìm mọi cách để nổi tiếng, cố tình tạo ra các vụ việc xấu, tình tiết gây sốc để “nổi tiếng”. Mặt khác, có một bộ phận không nhỏ nghệ sĩ có sự ảo tưởng về “quyền lực”, cho rằng chỉ cần có tài năng là bản thân đã đủ để hành nghề, để “ban phát” các giá trị nghệ thuật, hay nói đạo lý, rao giảng cách sống. Một số khác lại cho mình được đòi hỏi đặc quyền, đặc lợi, đứng trên pháp luật, đứng ngoài sự đánh giá của các cơ quan chức năng và của xã hội. Cá biệt, có nghệ sĩ bất chấp các quy tắc, quy chuẩn ứng xử, có hành vi lừa đảo, gian lận, vi phạm pháp luật.

Để khắc phục tình trạng đó, xây dựng môi trường văn hóa văn nghệ tốt đẹp, lành mạnh, phong phú, thấm đượm tinh thần dân tộc, tính nhân đạo, nhân văn sâu sắc song song với hội nhập quốc tế sâu rộng cần tiếp tục có những định hướng, biện pháp hiệu quả nhằm xây dựng, phát triển, quản lý lực lượng văn, nghệ sĩ.

Trước hết, các cơ quan chức năng cần đẩy mạnh tuyên truyền, quán triệt, tổ chức thực hiện nghiêm Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng về định hướng phát triển văn hóa, con người đáp ứng yêu cầu phức tạp trong tình hình mới, xác định xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam là nhiệm vụ trọng tâm trong suốt thời kỳ đổi mới. Tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước đối với lĩnh vực văn hóa nói chung, lực lượng văn nghệ sĩ nói riêng cả về mặt nhận thức và cách thức, theo hướng hài hòa, vừa bảo đảm để văn hóa phát triển đúng định hướng chính trị, tư tưởng, vừa bảo đảm quyền tự do, dân chủ cá nhân trong sáng tạo, trên cơ sở phát huy tính tự giác cao với mục đích đúng đắn. Đặc biệt cần thực hiện tốt các yêu cầu phát triển văn hóa Việt Nam gắn với phát triển bền vững đất nước.

 Đồng thời, cần tập trung xây dựng về yếu tố con người. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có chỉ đạo sâu sắc: “Đặt trọng tâm vào giáo dục và phát triển con người, coi đây là trục xuyên suốt của chấn hưng văn hóa... Chấn hưng văn hóa phải bắt đầu từ những điều gần gũi nhất: tôn trọng pháp luật, tôn trọng người khác, trung thực, tử tế, trách nhiệm và tinh thần phụng sự cộng đồng, mình vì mọi người. Mọi người đều phải có trách nhiệm với xã hội” (4). Trước hết, cần xây dựng đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý văn hóa, lực lượng văn, nghệ sĩ nói riêng phát triển cả về đạo đức, phẩm chất, trình độ, năng lực. Quan tâm xây dựng các trường văn hóa, nghệ thuật, tạo sự chuyển biến cơ bản về chất lượng và quy môn đào tạo theo hướng hiện đại và hội nhập, coi trọng giáo dục nhân cách, động cơ nghề nghiệp đúng đắn. Tạo điều kiện cho các nghệ sĩ chân chính, có thái độ làm việc nghiêm túc với nghề, tôn trọng khán giả được có cơ hội đến gần hơn với công chúng, để họ có thể sống bằng nghề của mình mà không cần nhờ vào các “chiêu trò” hay các thế lực truyền thông “bẩn”. Có các biện pháp tôn vinh phù hợp với các văn nghệ sĩ có đóng góp lớn, có thành tựu tiêu biểu song song với chính sách phát hiện, bồi dưỡng, sử dụng, đãi ngộ phù hợp với người có tài, có đức. Nâng cao năng lực thẩm mỹ cho toàn xã hội, để chính người dân trở thành “trọng tài” công tâm nhất quyết định đến sự thành công hay phát triển của nghệ sĩ, và sức sống sản phẩm của họ trong dòng chảy nghệ thuật.

Bên cạnh đó, trong tình hình hiện nay, cần chú trọng phát triển “văn hóa số” gắn với quản lý chặt chẽ các quan điểm sai trái, xấu độc trên không gian mạng, thực hiện nghiêm túc Luật An ninh mạng năm 2018, Bộ Quy tắc ứng xử của người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật của Bộ Văn hóa, Thể thao - Du lịch. Hiện đại hóa trong cách thức quản lý và tiếp cận, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, lắng nghe phản biện xã hội từ nhiều nguồn. Tiếp tục có các cơ chế xây dựng, đưa nghệ sĩ vào các nghiệp đoàn do Nhà nước quản lý, có các quy chế hoạt động và chế tài xử lý phù hợp với các sai phạm. Nếu cần thiết, phải kiên quyết loại bỏ các phần tử xấu, các cá nhân vi phạm pháp luật, quy chuẩn về đạo đức lối sống khỏi môi trường nghệ thuật đại chúng, đồng thời có biện pháp xử lý mạnh tay với các đơn vị truyền thông “bẩn”, cố tình dựa vào các tư liệu thông tin xấu độc để tăng tương tác.

Đặc biệt, cơ quan chức năng các cấp cần có kế hoạch tăng cường các nguồn lực cho văn hóa trên cơ sở sự đầu tư của Nhà nước kết hợp với đẩy mạnh xã hội hóa. Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị và Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định: “Bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hoá và tăng dần theo yêu cầu thực tiễn. Cần xây dựng cơ chế, chính sách ưu đãi sử dụng nguồn lực, nhất là tại các vùng khó khăn. Tập trung đầu tư cho các sản phẩm văn hóa có chất lượng cao, các nghệ sĩ tốt. Nghị quyết số 30 của Chính phủ xác định: “Xây dựng Nghị định về đặt hàng sáng tạo, phổ biến các tác phẩm văn hóa nghệ thuật có giá trị cao và Nghị định về hạ tầng văn hóa số, quản lý dữ liệu cùng không gian văn hóa số”. Đẩy mạnh nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn để nâng cao khả năng dự báo và định hướng phát triển lực lượng văn, nghệ sĩ đáp ứng mục tiêu phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, “hòa nhập” chứ không “hòa tan”./.

 Đại tá Nguyễn Trọng Trường, Thượng uý Quách Hoàng Sơn

Lữ đoàn 604, Quân khu 2

Tài liệu tham khảo:

(1) Toàn văn phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị văn hóa toàn quốc, ngày 24/11/2011, Báo điện tử Vietnamnet.

(2) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập II, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tr. 378.

(3). Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, Tập 7, tr. 246.

(4). Toàn văn phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, ngày 25/02/2026, Báo điện tử Chính phủ.