Lễ hội Cao Lỗ không chỉ là một sinh hoạt văn hóa tâm linh đặc sắc, lễ hội còn là dịp để cộng đồng hướng về cội nguồn, tri ân vị danh tướng có công lao to lớn trong buổi bình minh dựng nước của dân tộc.

Theo sử liệu và truyền thuyết dân gian, Cao Lỗ là vị tướng tài ba dưới triều An Dương Vương, nổi tiếng với tài thao lược và sáng tạo quân khí. Ông được coi là người chế tạo nỏ thần liên châu – một loại vũ khí mang tính đột phá về kỹ thuật quân sự, đồng thời tham gia xây dựng thành Cổ Loa, công trình phòng thủ kiên cố bậc nhất thời cổ đại. Những đóng góp ấy không chỉ thể hiện trí tuệ quân sự của người Việt cổ mà còn khẳng định tầm nhìn chiến lược trong bảo vệ quốc gia ngay từ buổi đầu lịch sử.

Đền thờ và lăng mộ Cao Lỗ Vương tọa lạc tại thôn Đại Trung, xã Cao Đức, trên vùng đất bãi bồi ven sông Đuống, hướng về khu vực Lục Đầu Giang – nơi hội tụ của nhiều dòng sông lớn, gắn với các chiến công hiển hách trong lịch sử chống ngoại xâm. Không gian đền cổ kính, linh thiêng, lưu giữ nhiều di vật quý từ thời Lê, Nguyễn, tạo nên một quần thể di tích mang giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc đặc sắc.

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, nơi đây không chỉ là điểm tựa tâm linh mà còn là “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ. Chính vì vậy, lễ hội Cao Lỗ Vương không đơn thuần là một sự kiện văn hóa, mà là biểu tượng sống động của truyền thống dựng nước và giữ nước, hun đúc tinh thần dân tộc qua các thời kỳ.

Nghi lễ trang nghiêm – kết tinh đạo lý “uống nước nhớ nguồn”

Lễ hội Cao Lỗ Vương được tổ chức hằng năm với sự tham gia của tám làng thuộc vùng Đại Than, gồm: Đại Trung, Đông Trung, Bình Than, Tiểu Than, Văn Than, Phù Than, Kênh Phố và Mỹ Lộc. Sự đồng lòng, chung sức của cộng đồng tám làng không chỉ thể hiện mối quan hệ gắn bó bền chặt mà còn phản ánh truyền thống đoàn kết lâu đời của cư dân vùng sông nước Kinh Bắc.

Phần lễ diễn ra trong ba ngày, từ mồng 8 đến 11 tháng 3 (âm lịch), với hệ thống nghi thức được tổ chức trang nghiêm, bài bản. Mở đầu là lễ Mộc Dục – nghi thức tắm tượng, thay phẩm phục cho thần, thể hiện sự thành kính và chuẩn bị chu đáo trước khi bước vào chính hội. Tiếp đó là lễ yết lăng, dâng hương tưởng niệm công lao của tướng quân.

Điểm nhấn nổi bật của phần lễ là nghi thức rước kiệu từ các làng về đền. Những đoàn rước kéo dài hàng cây số với cờ hội rực rỡ, tàn lọng, kiệu long đình, bát bửu cùng tiếng trống chiêng vang vọng, tạo nên không khí vừa linh thiêng, vừa hào hùng. Thứ tự rước kiệu được duy trì theo tục truyền lâu đời, phản ánh lịch sử hình thành và quan hệ cộng đồng giữa các làng trong vùng.

Trong ngày chính hội, các nghi thức tế lễ, dâng hương được tiến hành trang trọng, với sự tham dự của đại biểu các cấp, các dòng họ và đông đảo nhân dân. Những lời chúc văn vang lên trong không gian cổ kính không chỉ là lời tri ân tiền nhân mà còn là sự nhắc nhở về trách nhiệm kế tục truyền thống.

Cụ Nguyễn Thiết Khởi thôn Tiểu Than, xã Cao Đức chia sẻ:“Chúng tôi rất tự hào khi được gìn giữ di tích và truyền thống lễ hội của quê hương. Đây không chỉ là niềm tin tâm linh mà còn là động lực để con cháu tiếp tục học tập, lao động, xây dựng quê hương ngày càng phát triển.”  Những lời chia sẻ mộc mạc nhưng chân thành ấy đã phần nào phản ánh rõ nét ý nghĩa sâu xa của lễ hội – nơi kết nối quá khứ với hiện tại, hun đúc niềm tin và trách nhiệm của các thế hệ hôm nay.

Phần hội sôi nổi – không gian văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc

Nếu phần lễ mang đậm tính linh thiêng thì phần hội lại mở ra một không gian văn hóa dân gian phong phú, phản ánh đời sống tinh thần đa dạng của người dân Kinh Bắc.

Trong khuôn khổ lễ hội, nhiều hoạt động văn hóa – thể thao được tổ chức như đấu vật, kéo co, cờ tướng, tổ tôm điếm… thu hút đông đảo nhân dân tham gia. Đây không chỉ là các trò chơi giải trí mà còn là những hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc.

Đặc biệt, các chương trình biểu diễn nghệ thuật như Quan họ, chèo, múa rối nước đã tạo nên sức hấp dẫn riêng, làm nổi bật không gian văn hóa Kinh Bắc giàu bản sắc. Những làn điệu quan họ mượt mà, sâu lắng vang lên giữa không gian lễ hội không chỉ làm say lòng du khách mà còn góp phần tôn vinh di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Không gian lễ hội vì thế trở thành nơi giao lưu, kết nối cộng đồng, nơi các giá trị văn hóa truyền thống được tái hiện sinh động trong đời sống hiện đại. Bên cạnh đó, hoạt động trưng bày sản phẩm làng nghề, giới thiệu sản phẩm OCOP cũng góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, thúc đẩy phát triển kinh tế – du lịch.

Gắn bảo tồn với phát triển – lan tỏa giá trị trong thời kỳ mới

Trong những năm gần đây, Lễ hội Cao Lỗ Vương được tổ chức ngày càng bài bản, khoa học, gắn với mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trong bối cảnh hội nhập và phát triển. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, và chính quyền địa phương giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc định hướng tổ chức lễ hội gắn với phát triển bền vững. Đồng chí Nguyễn Thị Luân, Bí thư Đảng ủy xã Cao Đức nhấn mạnh:“Chúng tôi xác định rõ, việc bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội Cao Lỗ Vương không chỉ là gìn giữ một di sản văn hóa, mà còn là trách nhiệm chính trị trong giáo dục truyền thống, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội địa phương. Cấp ủy, chính quyền xã luôn quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo chặt chẽ việc tổ chức lễ hội theo hướng văn minh, tiết kiệm, an toàn, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa, huy động các nguồn lực để tu bổ, tôn tạo di tích, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của nhân dân và du khách”. Định hướng này hoàn toàn phù hợp với tinh thần của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam, trong đó nhấn mạnh: “Phát huy giá trị văn hóa truyền thống, xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; gắn bảo tồn di sản với phát triển kinh tế – xã hội”

Về phía chính quyền, ông Lại Đình Tế, Phó Chủ tịch UBND xã Cao Đức, Trưởng ban tổ chức lễ hội, cho biết:“Chúng tôi xây dựng kế hoạch tổ chức lễ hội từ rất sớm, bảo đảm đúng nghi thức truyền thống, đồng thời kết hợp các hoạt động văn hóa – du lịch phù hợp với điều kiện địa phương. Mục tiêu là tạo không gian lễ hội văn minh, an toàn, tiết kiệm nhưng vẫn giữ được bản sắc…”.

Thực tiễn cho thấy, việc tổ chức lễ hội gắn với phát triển du lịch đã góp phần nâng cao đời sống nhân dân, đồng thời quảng bá hình ảnh quê hương Cao Đức nói riêng và Bắc Ninh nói chung đến với đông đảo du khách. Đây cũng là một trong những hướng đi quan trọng nhằm phát huy “sức mạnh mềm” văn hóa trong phát triển đất nước.

Trong những năm gần đây lễ hội đã thu hút đông đảo khách thập phương trên mọi miền Tổ quốc đã tìm đến nơi đây hương khói, phụng thở, tri ân cao tổ, đồng thời phối hợp với các cấp chính quyền, công đức cổ vật và phát tâm công đức xây dựng, trùng tu di tích thêm phần khang trang, tố hảo, xứng tầm với công lao, tài đức lớn lao của Ngài. Đặc biệt hàng năm vào những ngày diễn ra lễ hội truyền thống tướng quân Cao Lỗ Vương, các thế hệ hậu dệ, dòng họ Cao trong cả nước cũng hội tụ về đây để thắp hương tưởng nhớ vị anh hùng dân tộc và giáo sục truyền thống uống nước nhớ nguồn của dân tộc đến các thế hệ con cháu. Ông Cao Tiến Phiếm, Trưởng Ban liên lạc họ Cao Việt Nam, xúc động chia sẻ: “Đây là dịp để con cháu họ Cao ở khắp mọi miền Tổ quốc hướng về cội nguồn, noi gương tiền nhân, rèn luyện bản thân và đóng góp cho quê hương, đất nước…”

Lễ hội đền Cao Lỗ Vương là một di sản đặc sắc của vùng Kinh Bắc, nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần của dân tộc Việt Nam. Từ những nghi lễ trang nghiêm đến các hoạt động hội sôi nổi đã tạo nên một chỉnh thể hài hòa, vừa linh thiêng, vừa giàu sức sống. Với sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền địa phương và sự đồng lòng của nhân dân, lễ hội đền Cao Lỗ Vương sẽ tiếp tục được gìn giữ, phát triển, trở thành điểm đến văn hóa, du lịch hấp dẫn, góp phần lan tỏa những giá trị tốt đẹp của dân tộc.

CTV Nguyễn Văn Hải - Trường Sỹ quan Chính trị