Bài 3: Hướng tới nghề cá bền vững, có trách nhiệm
Kể từ khi Ủy ban châu Âu (EC) áp dụng cảnh báo “thẻ vàng” đối với thủy sản khai thác của Việt Nam vào năm 2017, chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) đã trở thành nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt của toàn ngành thủy sản. Phía sau cảnh báo này không chỉ là nguy cơ mất thị trường xuất khẩu, mà còn là yêu cầu cấp thiết về nâng cao năng lực quản lý và trách nhiệm quốc gia trong bảo vệ tài nguyên biển.
Sau nhiều năm triển khai đồng bộ các giải pháp, nhận thức của ngư dân đã có sự chuyển biến rõ rệt. Những quy định từng được xem là phức tạp như ghi nhật ký khai thác, lắp đặt thiết bị giám sát hành trình hay xác nhận nguồn gốc thủy sản khi cập cảng, nay đã trở thành một phần quen thuộc trong mỗi chuyến biển. Ngư dân dần hiểu rằng việc tuân thủ pháp luật không chỉ để tránh bị xử phạt, mà còn là cách để bảo vệ nguồn lợi, duy trì sinh kế lâu dài và nâng cao giá trị hải sản.
Theo các chuyên gia, gốc rễ của việc chống khai thác IUU không chỉ nằm ở các biện pháp kiểm soát, mà quan trọng hơn là sự thay đổi trong tư duy phát triển nghề cá. Từ hình thức khai thác mang tính tự phát, nghề cá Việt Nam đang từng bước chuyển sang mô hình khai thác có tổ chức, có trách nhiệm, gắn với bảo tồn nguồn lợi và quản trị biển hiện đại. Ngư dân không còn đơn thuần là người “mưu sinh trên biển”, mà đang được định hình như những “công nhân nghề cá”, làm việc theo quy chuẩn, có kiến thức pháp luật và kỹ thuật.
Ở cấp địa phương, công tác tuyên truyền và hướng dẫn ngư dân thực hiện quy định chống IUU được triển khai thường xuyên, liên tục. Tại các tỉnh ven biển như Quảng Ngãi, các tổ đội đoàn kết sản xuất trên biển tiếp tục phát huy hiệu quả, giúp ngư dân hỗ trợ nhau trong khai thác và giám sát lẫn nhau trong việc chấp hành quy định. Tại Cà Mau, các buổi hướng dẫn trực tiếp tại cảng cá giúp ngư dân từng bước làm quen với quy trình ghi nhật ký, truy xuất nguồn gốc thủy sản. Những mô hình này đang góp phần hình thành thói quen sản xuất có trách nhiệm trong cộng đồng ngư dân.
Ở góc độ quản lý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết hệ thống cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (VNFishbase) đã cập nhật đầy đủ thông tin của hơn 80.000 tàu cá, đạt tỷ lệ 100%. Việc kiểm soát tàu cá ra vào cảng, giám sát hành trình và xác nhận nguồn gốc thủy sản ngày càng được siết chặt. Sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, lực lượng biên phòng, kiểm ngư và các cơ quan thực thi pháp luật tại cảng đang phát huy hiệu quả trong kiểm soát hoạt động khai thác.
Song song với đó, lực lượng Cảnh sát biển Việt Nam duy trì hoạt động tuần tra, kiểm soát tại các vùng biển trọng điểm, kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm. Nhờ sự vào cuộc đồng bộ của các lực lượng chức năng, số vụ tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài đã giảm đáng kể trong những năm gần đây, góp phần củng cố niềm tin trong quá trình gỡ “thẻ vàng”.
Chỉ đạo về nhiệm vụ này, Thủ tướng chính phủ Phạm Minh Chính nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu phải xử lý dứt điểm tình trạng tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài, coi đây là nhiệm vụ trọng tâm của các địa phương ven biển. Mục tiêu không chỉ là gỡ cảnh báo IUU, mà còn xây dựng ngành thủy sản phát triển nhanh, bền vững, gắn với uy tín quốc gia và lợi ích lâu dài của người dân.
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản ngày càng siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và tính hợp pháp của sản phẩm thủy sản. Điều này buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận, kiểm soát chặt chẽ nguồn nguyên liệu ngay từ khâu thu mua, đồng thời phối hợp với ngư dân và địa phương để xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, có trách nhiệm.
Thực tế cho thấy, nếu không giải quyết triệt để vấn đề IUU, ngành thủy sản Việt Nam sẽ đối mặt với nguy cơ mất lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Ngược lại, khi đảm bảo được tính hợp pháp và minh bạch, sản phẩm thủy sản Việt Nam không chỉ giữ vững thị trường mà còn có cơ hội nâng cao giá trị, khẳng định thương hiệu.
Với hơn 3.200 km bờ biển và vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn, Việt Nam có nhiều tiềm năng phát triển kinh tế biển. Tuy nhiên, nguồn lợi thủy sản không phải là vô tận. Việc khai thác thiếu kiểm soát trong quá khứ đã đặt ra yêu cầu cấp bách phải tái cấu trúc ngành theo hướng bền vững.
Hành trình gỡ “thẻ vàng” IUU vì thế không chỉ là câu chuyện đáp ứng yêu cầu từ Ủy ban châu Âu, mà còn là quá trình tự đổi mới của ngành thủy sản Việt Nam. Khi mỗi con tàu ra khơi tuân thủ quy định, mỗi chuyến biển gắn với trách nhiệm bảo vệ nguồn lợi, đó chính là nền tảng để xây dựng một nghề cá hiện đại, bền vững, đảm bảo sinh kế cho hàng triệu ngư dân và gìn giữ đại dương cho các thế hệ mai sau.
Nhóm PV VOV1.
Bình luận