Bài 2: Kiến tạo sinh kế bền vững từ biển
Trên mặt biển xanh thẳm của vùng biển Vũng Chùa - Đảo Yến, những bè nuôi hải sản của ngư dân xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị nổi bật như những ô bàn cờ. Ít ai biết rằng, trước khi sở hữu những lồng nuôi mang lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm, nhiều ngư dân từng có quãng thời gian mưu sinh vất vả - đánh bắt cạn kiệt từng con cá, con tôm dưới đáy biển. Anh Cao Minh Thái, Giám đốc HTX Sản xuất và Thương mại Dịch vụ biển Vũng Chùa - Đảo Yến, xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị từng là một thợ lặn. Mỗi chuyến ra khơi với anh là một lần “ngụp lặn” với rủi ro, kiếm vài ký hải sản mỗi ngày, thu nhập bấp bênh. Năm 2020, “dốc” hết số tiền dành dụm cùng vay mượn khắp nơi, anh Cao Minh Thái đầu tư thành lập HTX nuôi trồng hải sản trên biển. Từ chỗ phụ thuộc vào việc “săn tìm” từng con cá, giờ đây, hàng chục thành viên HTX có thể sản xuất tại chỗ, vừa có sinh kế ổn định, vừa góp phần giảm áp lực khai thác lên nguồn lợi thủy sản.
Theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nguồn lợi thủy sản nước ta hiện nay suy giảm khoảng 20% so với 20 năm trước. Trong bối cảnh đó, Chính phủ đã định hướng chiến lược thúc đẩy phát triển nghề cá có trách nhiệm, giảm khai thác ven bờ, tăng cường bảo tồn và nuôi trồng thủy sản. Chuyển đổi nghề được xem là giải pháp căn cơ để tái cơ cấu ngành thủy sản theo hướng bền vững, giảm áp lực lên nguồn lợi thủy sản. Ông Vũ Duyên Hải, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Bộ NN&MT thông tin, tính đến ngày 22/02/2026, đã có 15/22 địa phương ven biển ban hành chính sách chuyển đổi nghề trong khai thác thủy sản.
“Một số địa phương thực hiện rất tốt, đã lồng ghép để thực hiện đề án, những chương trình khuyến ngư, những chương trình khoa học công nghệ của địa phương, hỗ trợ nhân dân chuyển nghề khai thác xâm hại sang những sinh kế khác. Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục nhân rộng các mô hình, cố gắng đến năm 2030 đạt được mục tiêu cắt giảm số lượng tàu thuyền, chuyển dần ngư dân khai thác ở vùng ven bờ, vùng lộng sang những sinh kế bền vững.” - Ông Vũ Duyên Hải cho biết thêm.
Không chỉ chuyển đổi sang nuôi trồng, nhiều địa phương còn triển khai các biện pháp mạnh để giảm các nghề khai thác gây tổn hại hệ sinh thái biển. Tỉnh Bình Thuận cũ nay là Lâm Đồng - một trong những địa phương đầu tiên trên cả nước không cho phép đóng mới tàu cá làm nghề lưới kéo dưới mọi hình thức. Đây là nghề được ví như “lọc cá lấy nước” với vàng lưới dài và mắt lưới nhỏ có thể cào quét cả hệ sinh thái dưới đáy biển. Theo ông Huỳnh Quang Huy, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và Biển đảo, Sở Nông nghiệp và Môi trường Lâm Đồng, nhờ áp dụng tiêu chí đặc thù, năm nào địa phương cũng giảm được cả trăm chiếc tàu lưới kéo.
Đề án chuyển đổi nghề đang từng bước được triển khai ở nhiều địa phương ven biển trên cả nước, với những cách làm phù hợp với điều kiện thực tế của từng vùng. Ở xã Đá Bạc, tỉnh Cà Mau, chuyển đổi nghề không phải là rời bỏ biển, mà là phục hồi nguồn lợi để tiếp tục sống cùng biển.
Mỗi ngày khi con nước ròng, những con tàu của ngư dân lại lặng lẽ rẽ sóng ra vùng biển Tây, chăm sóc những “ngôi nhà” nhân tạo dành cho tôm, cá. Đây là khu vực các khối bê tông đã được thả xuống để làm nơi trú ngụ cho thủy sản sinh sôi nảy nở. Cũng tại xã Đá Bạc, Tổ đồng quản lý bảo vệ và khai thác khu vực thả rạn nhân tạo đã được thành lập. Trong bối cảnh tàu thuyền phát triển nóng, lực lượng quản lý mỏng, việc giao quyền cho cộng đồng quản lý nguồn lợi được xem là giải pháp phù hợp. Ở đó, chính ngư dân trở thành “mắt xích” trong việc giám sát, ngăn chặn các hành vi khai thác bất hợp pháp và trực tiếp tham gia bảo vệ hệ sinh thái biển.
Ở các làng chài ven biển nước ta, khai thác hải sản là sinh kế gắn với truyền thống của gia đình và cộng đồng. Bởi vậy, chuyển đổi nghề không phải là bài toán có thể giải quyết bằng những mô hình “mẫu” hay những “mệnh lệnh” hành chính. Phần lớn ngư dân lớn lên cùng tấm lưới của cha ông nên việc rời bỏ nghề đã gắn bó cả đời không phải là quyết định dễ dàng. Họ cũng đã quen với lao động thủ công, vận dụng kinh nghiệm thực tế trên biển, trong khi các ngành nghề mới như nuôi trồng thủy sản, dịch vụ du lịch, chế biến...đòi hỏi kỹ năng, kiến thức và khả năng tiếp cận công nghệ. Điều này khiến quá trình chuyển đổi nghề gặp nhiều rào cản. Nếu thiếu quy hoạch và hỗ trợ đồng bộ về đào tạo nghề, tín dụng, thị trường… thì việc chuyển đổi dễ rơi vào tình trạng “bỏ nghề cũ nhưng chưa có nghề mới ổn định”.
PGS - TS Nguyễn Chu Hồi, Phó Chủ tịch Thường trực, Phụ trách Hội Thủy sản Việt Nam cho rằng, quá trình cần sự hỗ trợ đồng bộ và định hướng sinh kế phù hợp với đặc thù cộng đồng ngư dân. Quan trọng hơn, ngư dân phải là chủ thể của quá trình chuyển đổi - chính họ phải là người lựa chọn và quyết định con đường sinh kế mới cho mình.
Khi sinh kế chưa bền vững, ngư dân rất dễ rơi vào vòng xoáy khai thác quá mức hoặc vi phạm các quy định đánh bắt hải sản. Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện thể chế quản lý nghề cá, những chính sách hỗ trợ sinh kế, giảm nghèo và tạo việc làm mới cho cộng đồng ven biển cần được coi là giải pháp căn cơ, lâu dài. Bởi chỉ khi ngư dân có sinh kế bền vững, họ mới có thể yên tâm gắn bó với biển, khai thác có trách nhiệm và cùng bảo vệ nguồn lợi từ biển.
Bình luận