Nhiều thách thức mới với APEC

PV: Theo Giáo sư, hiện nay, đâu là những cải cách cấp thiết nhất mà APEC cần thực hiện để thích ứng với những thay đổi của tình hình thế giới?

GS Vương Văn: Trong năm nay, Viện Nghiên cứu của chúng tôi đã công bố một số báo cáo nghiên cứu về APEC. Trong các báo cáo này, chúng tôi phân tích một cách có hệ thống những thách thức mang tính cấu trúc mà hợp tác kinh tế khu vực châu Á - Thái Bình Dương đang phải đối mặt.

Thứ nhất, bản thân APEC đang dần mất đi động lực phát triển. Trong hơn ba thập kỷ qua, với động lực từ các Mục tiêu Bogor về tự do hóa thương mại và đầu tư, APEC đã góp phần đưa châu Á - Thái Bình Dương trở thành khu vực kinh tế năng động nhất thế giới. Tổng sản phẩm quốc nội của 21 nền kinh tế thành viên hiện chiếm hơn 60% GDP toàn cầu. Tuy nhiên, kể từ khi thời hạn thực hiện các Mục tiêu Bogor kết thúc vào năm 2020, APEC ở một mức độ nhất định nào đó, đã trở thành một diễn đàn thiên về thảo luận hơn là hành động, trong khi những kết quả thực chất còn hạn chế. Các quy tắc chủ yếu mang tính tự nguyện và những cam kết chưa đủ mạnh. Theo tôi, đây chính là vấn đề mang tính cấu trúc lớn nhất của APEC.

Thứ hai, những nguy cơ từ cạnh tranh địa chính trị. Trong nhiều thập kỷ qua, sự thịnh vượng của châu Á - Thái Bình Dương được xây dựng trên nền tảng gắn kết, đồng thời thúc đẩy hợp tác cởi mở. Nếu những nguyên tắc này bị thay đổi và các quốc gia bị buộc phải lựa chọn, nền tảng căn bản tạo nên sự thịnh vượng của khu vực sẽ bị xói mòn.

Thứ ba, khoảng cách phát triển đang có nguy cơ gia tăng trở lại trong kỷ nguyên công nghệ mới. Trong những lĩnh vực phát triển mới như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi xanh, khoảng cách giữa các nền kinh tế phát triển và đang phát triển đang có xu hướng nới rộng thay vì thu hẹp. Nếu vấn đề này không được giải quyết, mục tiêu xây dựng một cộng đồng châu Á - Thái Bình Dương sẽ khó có thể trở thành hiện thực.

Theo tôi, APEC cần chuyển từ một diễn đàn đề xuất sáng kiến sang một diễn đàn hành động thực chất. Chính vì vậy, với tư cách nước chủ nhà APEC 2026, Trung Quốc mong muốn cùng các thành viên đưa APEC trở lại định hướng hành động thực chất. Để làm được điều đó, cần tập trung vào ba nhiệm vụ cụ thể.

Trước hết, cần biến mục tiêu xây dựng cộng đồng châu Á - Thái Bình Dương thành hành động cụ thể. Điều này đòi hỏi phải tăng cường điều phối giữa các khuôn khổ hợp tác hiện có, chẳng hạn như Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) và Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), đồng thời xác định rõ các bước tiến tới hình thành Khu vực thương mại tự do châu Á - Thái Bình Dương. Tiếp theo, cần khôi phục vai trò của APEC như một cơ chế định hướng chủ đạo đối với hợp tác kinh tế khu vực. Cuối cùng, cần đưa những mối quan tâm của các nền kinh tế đang phát triển, như nâng cao năng lực số, tiếp cận công nghệ xanh và thúc đẩy sự tham gia của doanh nghiệp nhỏ và vừa, trở thành những nội dung hành động trọng tâm, chứ không chỉ dừng lại ở các tuyên bố.

Tóm lại, APEC đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng. Cải cách không có nghĩa là xây dựng lại tổ chức từ đầu, mà là trở về với sứ mệnh ban đầu, để APEC một lần nữa trở thành kênh hợp tác khu vực mở chủ đạo, thay vì chỉ đóng vai trò quan sát bên lề.

PV: Trong bối cảnh thương mại toàn cầu đối mặt với nhiều bất ổn, chủ nghĩa bảo hộ gia tăng và chuỗi cung ứng ngày càng dễ bị tổn thương, theo Giáo sư, thông điệp quan trọng nhất mà Trung Quốc, với tư cách nước chủ nhà APEC 2026, muốn gửi tới khu vực là gì?

GS Vương Văn: Đây là một câu hỏi rất hay và đi thẳng vào trọng tâm của vấn đề. Hiện nay, châu Á - Thái Bình Dương đang phải đối mặt với tình trạng bất ổn thương mại gia tăng, chủ nghĩa bảo hộ ngày càng mạnh và các chuỗi cung ứng trở nên mong manh hơn.

Với vai trò nước chủ nhà APEC 2026, theo tôi, thông điệp cốt lõi mà Trung Quốc muốn truyền tải có thể được khái quát trong một câu: Châu Á - Thái Bình Dương phải tiếp tục kiên định con đường hợp tác mở cửa, tuyệt đối không quay trở lại con đường khép kín.

Thông điệp này bao hàm ba nội dung chính. Thứ nhất, mở cửa là huyết mạch phát triển của châu Á - Thái Bình Dương và không thể đánh mất. Tại sao khu vực này có thể trở thành một trong những động lực quan trọng nhất của kinh tế thế giới? Câu trả lời không nằm ở việc đóng cửa thị trường, mà chính ở việc các nền kinh tế mở cửa với nhau và trở thành thị trường của nhau. Trong năm nay, Trung Quốc tiếp tục cắt giảm thuế quan và mở rộng thị trường đối với các nước kém phát triển nhất cũng như các đối tác châu Á. Thông qua APEC, Trung Quốc muốn gửi đi thông điệp rằng ngọn cờ thương mại tự do tại châu Á - Thái Bình Dương vẫn sẽ tiếp tục được nêu cao.

Thứ hai, chuỗi cung ứng phải được duy trì ổn định. Quan điểm của Trung Quốc là các chuỗi sản xuất và cung ứng công nghiệp phải được coi là tài sản chung. Những chuỗi liên kết này cần được duy trì và củng cố, thay vì bị chia cắt hoặc làm suy yếu. Trung Quốc là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất công nghiệp của khu vực. Trung Quốc mong muốn tiếp tục là một nhà cung ứng ổn định và đáng tin cậy cho APEC.

Thứ ba, Trung Quốc mong muốn tiếp tục đóng vai trò là một thị trường lớn của châu Á - Thái Bình Dương. Sự thịnh vượng trong tương lai của khu vực phải dựa trên việc mở rộng thị trường giữa chính các nền kinh tế trong khu vực, thúc đẩy nhu cầu nội khối. Với dân số 1,4 tỷ người và hơn 400 triệu người thuộc nhóm thu nhập trung bình, Trung Quốc đang từng bước chuyển mình từ vị thế “công xưởng của thế giới” sang “thị trường của thế giới”.

Thông qua các hoạt động thương mại hàng hóa và dịch vụ, Trung Quốc tiếp tục mở rộng thị trường đối với ASEAN và các nền kinh tế trong khu vực, qua đó giúp tăng trưởng của châu Á - Thái Bình Dương dựa nhiều hơn vào nhu cầu nội tại và sự hợp tác lẫn nhau. Riêng trong năm nay, Trung Quốc dự kiến tổ chức khoảng 300 sự kiện trong khuôn khổ APEC. Đây cũng là minh chứng rõ ràng cho cam kết thúc đẩy hợp tác và mở cửa.

Vậy thông điệp của Trung Quốc khác gì so với thông điệp của một số quốc gia khác? Tôi muốn nói rằng, trong khi chủ nghĩa đơn phương và bảo hộ gia tăng, Trung Quốc nhấn mạnh tinh thần hợp tác mở cửa và cùng nhau phát triển.

Theo tôi, Trung Quốc lựa chọn Thâm Quyến làm địa điểm tổ chức các hoạt động quan trọng của APEC là có lý do. Đây là một trong những biểu tượng tiêu biểu cho công cuộc cải cách và mở cửa của Trung Quốc, một thành phố đạt được sự phát triển mạnh mẽ chính nhờ mở cửa với thế giới. Câu chuyện của Thâm Quyến cho thấy, Trung Quốc sẽ tiếp tục kiên định con đường mở cửa và hội nhập.

PV: Theo Giáo sư, APEC cần làm gì để tận dụng hiệu quả trí tuệ nhân tạo và kinh tế số nhằm thúc đẩy thịnh vượng chung, đồng thời không làm gia tăng khoảng cách phát triển giữa các nền kinh tế thành viên?

GS Vương Văn: Đây là một câu hỏi rất thời sự. Trí tuệ nhân tạo và kinh tế số đang trở thành động lực trung tâm của đổi mới sáng tạo, đồng thời cũng là một trong ba ưu tiên của APEC trong năm nay.

Tuy nhiên, đây là “con dao hai lưỡi”. Nếu được khai thác hiệu quả, AI và kinh tế số có thể tạo cơ hội cho những nền kinh tế đi sau thực hiện bước phát triển nhảy vọt. Ngược lại, nếu không được quản lý và sử dụng phù hợp, những công nghệ này có thể làm gia tăng khoảng cách số và khoảng cách phát triển.

Theo tôi, APEC cần tập trung vào ba vấn đề. Thứ nhất, phải ưu tiên tăng cường kết nối số. Kinh tế số chỉ có thể phát triển trên nền tảng hạ tầng kết nối đồng bộ. Tuy nhiên, hiện nay nhiều nền kinh tế đang phát triển vẫn thiếu những điều kiện cơ bản như mạng băng thông rộng, trung tâm dữ liệu và hạ tầng thanh toán số. APEC cần đi đầu trong việc triển khai những dự án kết nối số quy mô vừa và nhỏ nhưng mang lại hiệu quả thiết thực, trước hết hỗ trợ các nền kinh tế kém phát triển xây dựng hạ tầng số cơ bản. Có thể hình dung rằng, khi những “con đường số” được xây dựng, các phương tiện mới có thể vận hành trên đó.

Thứ hai, nâng cao năng lực phải trở thành một nhiệm vụ cụ thể và có tính ràng buộc về kết quả. Phát triển trí tuệ nhân tạo không chỉ đơn thuần là cung cấp các công cụ hay nền tảng công nghệ. Điều quan trọng hơn là phải có nguồn nhân lực, đội ngũ chuyên gia và những ứng dụng phù hợp với thực tiễn. APEC cần xây dựng các chương trình đào tạo về công nghệ số và AI dành cho các nền kinh tế đang phát triển, giúp họ đào tạo đội ngũ kỹ sư, chuyên gia và nhà hoạch định chính sách của chính mình. Đồng thời, cần hỗ trợ ứng dụng AI vào những lĩnh vực thiết yếu như nông nghiệp, y tế và giáo dục, nơi công nghệ có thể mang lại lợi ích trực tiếp cho người dân. Mục tiêu là để các nền kinh tế đang phát triển thực sự tham gia và hưởng lợi từ tiến bộ công nghệ, thay vì mãi đứng ngoài cuộc.

Thứ ba, và cũng là vấn đề quan trọng nhất, các quy tắc quản trị phải bảo đảm tính công bằng. APEC cần thúc đẩy xây dựng những quy tắc quản trị số mà các nền kinh tế đang phát triển cũng có thể tham gia xây dựng và thụ hưởng lợi ích. Những quy tắc đó cần quan tâm đến việc quản lý dòng chảy dữ liệu, tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia kinh tế số, cũng như thúc đẩy ứng dụng AI trong đời sống người dân và các dịch vụ công, thay vì đặt trọng tâm vào các rào cản quản lý hay chủ nghĩa bảo hộ kỹ thuật số.

Tôi muốn đặc biệt nhấn mạnh rằng, những lợi ích mà AI và kinh tế số mang lại không được trở thành một hình thức kiểm soát hay lệ thuộc kỹ thuật số mới. Các quốc gia dẫn đầu về công nghệ không nên biến những tiêu chuẩn kỹ thuật và nền tảng dữ liệu thành công cụ kiểm soát một chiều đối với các nước đang phát triển. Thịnh vượng chung thực sự có nghĩa là những nền kinh tế như Việt Nam, hay thậm chí các quốc đảo nhỏ ở Thái Bình Dương, đều có thể tìm được vị trí của mình trong nền kinh tế số, chứ không chỉ đơn thuần là người sử dụng những nền tảng công nghệ do nước khác tạo ra. Tôi rất vui khi các nhà lãnh đạo APEC đã bắt đầu thảo luận về hợp tác quản trị AI toàn cầu. Theo tôi, đây là một khởi đầu tích cực.

Tóm lại, AI và kinh tế số không được trở thành đặc quyền của một nhóm nhỏ các nền kinh tế phát triển. Đó phải là chuyến tàu tốc hành của cả khu vực, nơi mọi thành viên đều có cơ hội bước lên. Nhiệm vụ của APEC là bảo đảm cánh cửa tham gia chuyến tàu ấy luôn rộng mở đối với các nền kinh tế đang phát triển.

Việt Nam đứng trước nhiều cơ hội quan trọng

PV: Việt Nam sẽ đăng cai Năm APEC 2027. Giáo sư có những khuyến nghị gì để Việt Nam thúc đẩy hiệu quả chương trình cải cách của APEC, đồng thời tạo được dấu ấn riêng trong năm đăng cai?

GS Vương Văn: Tôi đã có dịp đến thăm Việt Nam nhiều lần và luôn dành tình cảm tốt đẹp cho đất nước các bạn. Năm tới, Việt Nam sẽ đảm nhiệm vai trò nước chủ nhà APEC. Đây là thời điểm Việt Nam thu hút sự chú ý của quốc tế, đồng thời cũng là cơ hội quan trọng đối với cả khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam. Từ góc độ nghiên cứu, tôi muốn chia sẻ bốn khuyến nghị với Việt Nam.

Thứ nhất, kế thừa những thành quả đã đạt được và tiếp tục phát triển. Chủ đề của APEC năm nay do Trung Quốc đăng cai là xây dựng cộng đồng châu Á - Thái Bình Dương cùng thịnh vượng, với ba ưu tiên là mở cửa, đổi mới sáng tạo và hợp tác. Theo tôi, trong năm tới, Việt Nam có thể tiếp nhận và phát triển những định hướng này, đồng thời viết nên chương riêng của mình trong khuôn khổ chủ đề chung, thay vì bắt đầu lại từ đầu. Sự tiếp nối giữa các nền kinh tế chủ nhà sẽ giúp chương trình nghị sự của APEC duy trì tính nhất quán, đồng thời tạo ra những kỳ vọng ổn định cho các thành viên đang phát triển.

Thứ hai, tạo dấu ấn riêng mang bản sắc Việt Nam. Trong nhiều thập kỷ qua, Việt Nam đã trở thành một câu chuyện thành công về phát triển dựa trên mở cửa và hội nhập. Từ một quốc gia đang phát triển, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trung tâm sản xuất và thương mại ngày càng quan trọng, thu hút sự chú ý của thế giới. Bản thân câu chuyện phát triển của Việt Nam đã có sức thuyết phục rất lớn. Trong Năm APEC 2027, Việt Nam có thể đưa kinh nghiệm phát triển thông qua mở cửa và hội nhập của mình vào chương trình nghị sự, qua đó cho thấy các nền kinh tế đang phát triển hoàn toàn có thể đạt được những thành tựu đáng kể thông qua hội nhập khu vực và quốc tế.

Thứ ba, phát huy tiếng nói đại diện cho các nền kinh tế đang phát triển và ASEAN. Việt Nam là một thành viên quan trọng của ASEAN, đồng thời duy trì quan hệ tốt đẹp với các cường quốc. Vị thế này tạo điều kiện thuận lợi để Việt Nam đóng vai trò cầu nối giữa các nước lớn. Trong năm tới, Việt Nam có thể góp phần khuếch đại tiếng nói của doanh nghiệp nhỏ và vừa, các nền kinh tế có thu nhập thấp và những đối tượng còn gặp khó khăn trong quá trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh. Điều này sẽ giúp các hoạt động và kết quả của APEC trở nên gần gũi hơn với những nhu cầu thực tế của người dân và doanh nghiệp.

Thứ tư, tạo ra những di sản cụ thể và có thể nhìn thấy được. Điều đáng tiếc nhất đối với một năm đăng cai APEC là tổ chức được nhiều sự kiện sôi động nhưng sau đó không để lại những kết quả thực chất. Theo tôi, Việt Nam có thể nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, thúc đẩy kết nối hạ tầng và chuỗi cung ứng trong khuôn khổ các cơ chế hợp tác hiện có.

Tóm lại, Việt Nam đang có những điều kiện thuận lợi về thời điểm, vị trí địa lý và sự ủng hộ của các đối tác để tổ chức thành công Năm APEC 2027. Nếu Việt Nam vừa bảo đảm tính kế thừa trong chương trình nghị sự, vừa tạo được dấu ấn riêng, phát huy tiếng nói của các nền kinh tế đang phát triển và để lại những di sản cụ thể, tôi tin rằng Năm APEC 2027 sẽ thành công tốt đẹp.

PV: Giáo sư đánh giá như thế nào về vai trò và những đóng góp của Việt Nam đối với khu vực và thế giới hiện nay?

GS Vương Văn: Như tôi đã chia sẻ, tôi từng đến Việt Nam nhiều lần. Tôi rất yêu mến đất nước và những thành phố của các bạn, từ Hà Nội đến Thành phố Hồ Chí Minh. Vì vậy, khi nói về Việt Nam, những đánh giá của tôi không chỉ xuất phát từ góc độ nghiên cứu mà còn từ tình cảm chân thành dành cho đất nước các bạn.

Tôi muốn khái quát đánh giá của mình qua ba nhận định. Thứ nhất, Việt Nam là một trong những hình mẫu tiêu biểu về phát triển dựa trên mở cửa và hội nhập tại châu Á - Thái Bình Dương cũng như trên thế giới. Trong những thập kỷ gần đây, Việt Nam đã vươn lên từ một quốc gia đang phát triển với mức thu nhập tương đối thấp, trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi sản xuất công nghiệp toàn cầu.

Tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam hiện lớn gấp hai lần GDP. Các ngành sản xuất chế tạo, điện tử và công nghệ của Việt Nam ngày càng giữ vị trí quan trọng trên bản đồ kinh tế thế giới. Nhiều tập đoàn nổi tiếng toàn cầu trong lĩnh vực điện tử và sản xuất chế tạo đã lựa chọn Việt Nam làm một trong những cứ điểm quan trọng trong mạng lưới sản xuất quốc tế của họ. Những thành tựu đó cho thấy, thông qua mở cửa, hội nhập và nỗ lực không ngừng, một quốc gia đang phát triển hoàn toàn có thể vươn lên mạnh mẽ. Đây là một mô hình có sức thuyết phục đối với nhiều quốc gia đang phát triển khác.

Thứ hai, Việt Nam đóng vai trò cân bằng và cầu nối quan trọng, góp phần duy trì ổn định khu vực cũng như thúc đẩy hợp tác mở. Việt Nam không lựa chọn đứng về một phe mà theo đuổi chính sách đối ngoại cân bằng, thực tế và linh hoạt trong quan hệ với các cường quốc. Đây là một cách tiếp cận đặc biệt có giá trị trong bối cảnh thế giới hiện nay đang chứng kiến xu hướng phân chia thành các khối và gia tăng cạnh tranh chiến lược. ASEAN có thể đóng vai trò thiết yếu trong các vấn đề khu vực và Việt Nam là một trong những trụ cột quan trọng của ASEAN. Một mặt, Việt Nam là đối tác thương mại và xuất khẩu quan trọng của Mỹ. Mặt khác, Việt Nam là nước láng giềng có sự gắn kết sâu rộng với các chuỗi sản xuất công nghiệp của Trung Quốc. Năm 2025, kim ngạch thương mại song phương đạt 256,5 tỷ USD. Với khả năng duy trì quan hệ và kết nối với các đối tác lớn, Việt Nam đang trở thành một nhân tố tích cực góp phần củng cố ổn định khu vực.

Thứ ba, Việt Nam đang nổi lên như một tiếng nói ngày càng có trọng lượng của các nước phương Nam toàn cầu trên trường quốc tế. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam trong những năm qua thuộc nhóm cao trên thế giới. Với dân số trẻ và nền kinh tế số năng động, Việt Nam đang có nhiều điều kiện thuận lợi để tiếp tục phát triển. Việt Nam không còn chỉ là một quốc gia tiếp nhận và thực thi những quy tắc do các nước khác xây dựng, mà đang ngày càng chủ động tham gia đóng góp vào các chương trình nghị sự của khu vực và toàn cầu. Tôi muốn nhấn mạnh đặc biệt đến APEC. Việc Việt Nam đăng cai APEC vào năm tới sẽ là cơ hội để thế giới chứng kiến rõ hơn tốc độ phát triển cũng như vai trò ngày càng lớn của đất nước các bạn.

Nếu nhìn trong tổng thể khu vực châu Á - Thái Bình Dương, có thể thấy những đóng góp của Việt Nam ngày càng rõ nét và mang tính xây dựng. Tóm lại, trong mắt tôi, Việt Nam là một quốc gia cần cù, thông minh, kiên định và không ngừng nỗ lực vươn lên. Việt Nam vừa là một hình mẫu phát triển đáng ghi nhận, vừa là một người láng giềng tốt tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Giới nghiên cứu Trung Quốc có cái nhìn lạc quan về tương lai phát triển của Việt Nam, đồng thời chân thành ủng hộ vai trò ngày càng lớn của Việt Nam trong khu vực và trên thế giới. Tôi xin gửi những lời chúc tốt đẹp nhất tới Việt Nam!

PV: Xin cảm ơn GS Vương Văn về cuộc trò chuyện này!

* Ý kiến trong bài thể hiện quan điểm cá nhân người được phỏng vấn.