# Từ những vùng nuôi tôm hùm ở miền Trung đến các nhà máy chế biến cá tra tại Đồng bằng sông Cửu Long, thủy sản Việt Nam đã có mặt tại nhiều thị trường lớn trên thế giới. Tuy nhiên, khi các yêu cầu về chất lượng, phát triển bền vững và truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe, lợi thế về sản lượng và khả năng cung ứng không còn đủ để bảo đảm sức cạnh tranh. Trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị đăng cai Năm APEC 2027, vấn đề đặt ra với ngành thủy sản là làm thế nào để gia tăng giá trị sản phẩm và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực.

Từ lợi thế nguồn cung đến sức ép cạnh tranh

Chỉ trong ba năm, kim ngạch xuất khẩu tôm hùm Việt Nam đã tăng từ khoảng 200–300 triệu USD lên gần 800 triệu USD vào năm 2025. Đằng sau mức tăng trưởng này là sự phát triển của các vùng nuôi ven biển miền Trung, đặc biệt tại Khánh Hòa, Gia Lai và Đắk Lắk, cùng nhu cầu ngày càng lớn từ thị trường Trung Quốc.

Tuy nhiên, để đưa được tôm hùm tươi sống vào thị trường này, người nuôi và doanh nghiệp phải đáp ứng những quy định nghiêm ngặt về kiểm dịch, chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Thành công về xuất khẩu vì thế không chỉ đến từ nhu cầu thị trường, mà còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức sản xuất và kiểm soát chất lượng trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), các nền kinh tế APEC hiện chiếm khoảng 78-80% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Australia là những thị trường quan trọng đối với các mặt hàng chủ lực như tôm, cá tra, cá ngừ và thủy sản chế biến.

Tỷ trọng xuất khẩu lớn cho thấy mức độ gắn kết của ngành thủy sản Việt Nam với khu vực châu Á- Thái Bình Dương. Song, điều đó cũng đồng nghĩa những thay đổi về chính sách thương mại, tiêu chuẩn nhập khẩu hay nhu cầu tiêu dùng tại các thị trường này có thể tác động trực tiếp đến doanh nghiệp trong nước.

Nếu trước đây, giá cả và năng lực cung ứng là những lợi thế cạnh tranh quan trọng, thì hiện nay, các nhà nhập khẩu ngày càng chú trọng đến an toàn thực phẩm, trách nhiệm môi trường, trách nhiệm xã hội và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Những yêu cầu này không chỉ áp dụng tại nhà máy chế biến mà còn mở rộng tới sản xuất giống, nuôi trồng, thu hoạch, bảo quản và vận chuyển. Để duy trì thị phần, doanh nghiệp phải liên tục đầu tư công nghệ, cải thiện quy trình và đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng cao.

Từ kinh nghiệm của ngành nuôi cá hồi Na Uy, ông Christian Valland Sivertsen, Giám đốc SalMar, một trong những tập đoàn nuôi cá hồi lớn nhất thế giới, đánh giá cao sự phát triển của ngành thủy sản Việt Nam, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của cải tiến liên tục:

“Tôi cho rằng ngành thủy sản Việt Nam đang làm rất tốt và đã đạt được những bước tiến dài. Tất nhiên, đầu tư là một phần quan trọng trong quá trình phát triển. Nhưng một trong những nguyên tắc của SalMar là công việc chúng ta làm hôm nay phải được cải thiện để ngày mai tốt hơn. Những cải tiến từng bước có thể chưa tạo ra thay đổi rõ rệt chỉ sau một tuần, nhưng nếu nhìn lại theo từng tháng, từng năm, chúng ta sẽ thấy sự tiến bộ”.

Bên cạnh các tiêu chuẩn kỹ thuật, doanh nghiệp còn phải đối mặt với những rào cản thương mại. Tại Mỹ, hai mặt hàng chủ lực là tôm và cá tra chịu tác động từ các biện pháp phòng vệ thương mại và chính sách thuế quan. Điều này đặt ra yêu cầu vừa nâng cao chất lượng, vừa đa dạng hóa thị trường và chủ động thích ứng với những biến động chính sách.

Gia tăng giá trị trong chuỗi cung ứng

Dù thuộc nhóm những quốc gia cung ứng thủy sản lớn trên thế giới, nhiều sản phẩm Việt Nam khi đến tay người tiêu dùng quốc tế vẫn mang nhãn hiệu của nhà nhập khẩu hoặc hệ thống bán lẻ nước ngoài.

Đây là thực tế phổ biến trong thương mại quốc tế, khi các nhà phân phối nắm giữ thương hiệu và hệ thống khách hàng tại thị trường sở tại. Việc sản xuất theo nhãn hiệu của đối tác giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận các chuỗi bán lẻ lớn, nhưng cũng đặt ra bài toán về phát triển thương hiệu riêng và gia tăng giá trị sản phẩm.

Từ góc nhìn của nhà đầu tư quốc tế, ông Glen Illing, đối tác sáng lập JBI Equity, cho rằng nhu cầu của người mua đang thay đổi, mở ra cơ hội cho những nhà cung ứng có khả năng tạo ra sự khác biệt:

“Người mua quốc tế đang tìm kiếm chất lượng, sự khác biệt và mức giá tốt. Việt Nam cần nâng cao giá trị thay vì chỉ tập trung cạnh tranh về giá đối với những sản phẩm thông thường. Điểm nổi bật của Việt Nam là khả năng đổi mới trong khâu chế biến. Tôi cho rằng đó chính là điều những người mua quốc tế đang tìm kiếm.”

Nhận định này cho thấy dư địa phát triển của ngành thủy sản Việt Nam không chỉ nằm ở việc mở rộng sản lượng xuất khẩu, mà còn ở khả năng chế biến sâu, phát triển sản phẩm mới và đáp ứng những phân khúc thị trường có giá trị cao.

Với mặt hàng tôm, doanh nghiệp có thể mở rộng các dòng sản phẩm chế biến sẵn, đáp ứng nhu cầu thực phẩm tiện lợi. Đối với cá tra, bên cạnh sản phẩm phi lê đông lạnh truyền thống, việc phát triển thực phẩm chế biến và tận dụng phụ phẩm có thể giúp gia tăng giá trị từ cùng một nguồn nguyên liệu.

Tuy nhiên, chuyển sang những phân khúc có giá trị cao đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ, nghiên cứu thị trường, phát triển sản phẩm và quản trị chuỗi cung ứng. Đây cũng là những điều kiện để doanh nghiệp từng bước xây dựng thương hiệu riêng, thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá bán.

APEC 2027 và cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị

Với 21 nền kinh tế thành viên, APEC không chỉ quy tụ những thị trường nhập khẩu thủy sản lớn, mà còn có nhiều nền kinh tế sở hữu thế mạnh về công nghệ nuôi trồng, chế biến, nghiên cứu giống và quản lý chất lượng. Việc Việt Nam đăng cai Năm APEC 2027 mở ra cơ hội tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp trong nước với các nhà nhập khẩu, hệ thống phân phối và đối tác công nghệ trong khu vực.

Tuy nhiên, để những cơ hội này mang lại kết quả cụ thể, các hoạt động hợp tác cần gắn với nhu cầu thực tế của từng ngành hàng. Theo ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký VASEP:

“Tôi mong có một hoạt động dành riêng cho những ngành hàng chủ lực của Việt Nam để kết nối với các doanh nghiệp, các chính sách từ khối APEC. Trong khuôn khổ đó, chúng tôi muốn được hỗ trợ để tham gia hai hoạt động. Trước hết là kết nối thị trường, liên quan đến các hội chợ lớn về thủy sản tại các quốc gia APEC, để doanh nghiệp Việt Nam có thêm cơ hội gặp gỡ bạn hàng. Kết nối thứ hai là về công nghệ. Việt Nam có một số thế mạnh nhất định, nhưng cũng đang rất cần những chia sẻ, kết nối công nghệ để gia tăng năng lực cạnh tranh của ngành thủy sản.”

Để tận dụng cơ hội từ APEC 2027, các doanh nghiệp cần xác định rõ thị trường mục tiêu, đối tác tiềm năng và những lĩnh vực công nghệ cần hợp tác. Cùng với đó là vai trò hỗ trợ của các cơ quan quản lý trong xúc tiến thương mại, cung cấp thông tin thị trường, tháo gỡ rào cản và thúc đẩy kết nối doanh nghiệp.

Từ câu chuyện tôm hùm miền Trung đến những sản phẩm tôm, cá tra chế biến xuất khẩu, ngành thủy sản Việt Nam đã cho thấy khả năng đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường quốc tế. Nhưng để duy trì sức cạnh tranh lâu dài, lợi thế về quy mô sản xuất và khả năng cung ứng là chưa đủ.

APEC 2027 là cơ hội để doanh nghiệp thủy sản Việt Nam mở rộng hợp tác, tiếp cận công nghệ và phát triển những sản phẩm có giá trị cao hơn. Quan trọng hơn, đây là dịp để thúc đẩy quá trình chuyển dịch từ cạnh tranh bằng sản lượng, giá bán sang cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ và giá trị gia tăng trong chuỗi cung ứng khu vực./.