Thực tế cho thấy, dù hệ thống đê điều có kiên cố đến đâu, công nghệ dự báo có hiện đại thế nào, thì “lá chắn” quan trọng nhất, bền vững nhất chính là nhận thức của cộng đồng. Chính kỹ năng tự bảo vệ, sự chủ động của cộng đồng, của các phóng viên báo chí và sự phản ứng tại chỗ của chính quyền cơ sở sẽ là lá chắn vững chắc bảo vệ tính mạng của bản thân trong thiên tai. Đây cũng là nội dung được đề cập trong hội thảo: “Kỹ năng tác nghiệp an toàn trong thiên tai cho đội ngũ phóng viên chuyên trách về phòng chống thiên tai” do Cục Quản lý đề điều và Phòng chống thiên tai tổ chức tại tỉnh Thái Nguyên. 

       # Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia tính đến tháng 5/2026, trạng thái khí quyển đang có sự thay đổi đáng lo ngại. Hiện tượng ENSO đang chuyển dần sang trạng thái El Niño với xác suất lên tới 85-95%. El Niño năm nay được dự báo sẽ gây ra tình trạng thâm hụt lượng mưa từ 25-50% trên phạm vi cả nước, dẫn đến nguy cơ khô hạn và xâm nhập mặn đến sớm. Tuy nhiên, nghịch lý là bão và áp thấp nhiệt đới dù có thể ít hơn về số lượng nhưng lại tiềm ẩn những quỹ đạo và cường độ dị thường. Nhiệt độ trung bình toàn quốc dự báo sẽ cao hơn từ 0,5 đến 1,5 độ C so với trung bình nhiều năm, với nhiều kỷ lục nắng nóng có thể được thiết lập. Ông Hoàng Phúc Lâm, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng quốc gia, Bộ NN&MT cho biết: "Trong các năm Elnino có đặc điểm là ít bão, với đặc điểm này sẽ có nguy cơ tiềm ẩn những cơn bão mạnh”

        Tại Thái Nguyên – địa phương vừa trải qua một năm 2025 thiên tai khốc liệt với thiệt hại lên tới hơn 13.200 tỷ đồng. Trong trận lũ lịch sử năm ngoái, đỉnh lũ trên sông Cầu tại trạm Gia Bảy đã vượt mức báo động 3 tới 2,9m, gây ngập lụt sâu tại 54 xã, phường. Theo ông Dương Văn Hào, phó GĐ Sở NN&MT tỉnh Thái Nguyên, để ứng phó với mưa lũ cực đoan có thể lặp lại trong mùa mưa bão tới đây, Thái Nguyên đã nâng cấp hệ thống đê điều xung yếu, xây dựng đê hữu Cầu bảo vệ đô thị trung tâm và quy hoạch hệ thống hồ chứa thượng du để cắt lũ cho hạ du khoảng 120 triệu m3. Cùng với đó, địa phương cũng chú trọng các giải pháp phi công trình như tăng cường dự báo sớm, lồng ghép phương án phòng chống ngập úng vào quy hoạch sử dụng đất cũng như đã đẩy mạnh chuyển đổi số, khai thác đa nền tảng như Facebook, YouTube, TikTok để đưa thông tin cảnh báo và kỹ năng phòng tránh đến người dân một cách nhanh nhất. Ông Dương Văn Hào, phó GĐ Sở NN&MT tỉnh Thái Nguyên nhấn mạnh: “Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Thái Nguyên đã phát động Tuần lễ Quốc gia phòng, chống thiên tai với một chuỗi hoạt động phong phú. Trong đó, nổi bật là các hoạt động tại khối trường học từ bậc tiểu học đến trung học cơ sở, bao gồm cuộc thi 'Rung chuông vàng' và tổ chức tập huấn cho giáo viên giảng dạy các bộ môn như Địa lý, Khoa học nhằm nâng cao kỹ năng cho cả giáo viên và học sinh. Việc này góp phần quan trọng vào việc nâng cao năng lực phòng chống thiên tai khi mùa mưa bão đến. Tỉnh Thái Nguyên đã triển khai quyết liệt các biện pháp nâng cao kỹ năng, trình độ và nhận thức để người dân có thể chủ động ứng phó với thiên tai. Đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm đang được tỉnh tích cực thực hiện”

       Để hiện thực hóa mục tiêu nâng cao nhận thức cộng đồng, Bộ NN&MT đã thực hiện nhiều giải pháp căn cơ: như tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng tác nghiệp an toàn cho phóng viên, giúp họ không chỉ bảo vệ bản thân mà còn truyền tải thông tin chính xác, trách nhiệm từ hiện trường tâm bão, vùng lũ. Hợp tác chặt chẽ với các doanh nghiệp (như Acecook Việt Nam) để huy động nguồn lực cứu trợ khẩn cấp và triển khai các chương trình giáo dục cộng đồng. Cùng với đó, tiếp tục rà soát cắt giảm thủ tục hành chính, xây dựng các Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực PCTT để tăng tính răn đe. Ông Nguyễn Văn Tiến, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đê điều và PCTT phân tích: “Thiên tai trong thời gian vừa qua cực kỳ khốc liệt, cường độ rất lớn, diễn biến bất thường và liên tục. Tuy nhiên, chúng ta phải ghi nhận rằng thiệt hại đã giảm thiểu rất nhiều, trước hết là thiệt hại về người. Bên cạnh đó, đặc biệt là trong công tác tái thiết và khắc phục, vai trò của cộng đồng là rất lớn trong việc hỗ trợ người dân sớm ổn định lại sinh kế và đời sống.”

      Thiên tai là bất khả kháng, nhưng thiệt hại là có thể giảm thiểu. Tăng cường nhận thức cộng đồng chính là “lá chắn” quan trọng nhất, bền vững nhất trước thiên tai cực đoan. Việc đầu tư vào hạ tầng đê điều, hồ chứa phải đi đôi với việc đầu tư vào “hạ tầng nhận thức” của mỗi người dân. Chuyển đổi số trong truyền thông cần được đẩy mạnh hơn nữa để thông tin cảnh báo không còn khoảng cách với vùng sâu, vùng xa.

       Thiên tai năm 2026 với diễn biến El Niño phức tạp đang đặt ra nhiều thách thức lớn. Nhưng với một cộng đồng được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và một hệ thống pháp luật vững chắc, chúng ta hoàn toàn có thể tự tin tạo ra một “lá chắn” vững chắc, bảo vệ an toàn tính mạng và tài sản, hướng tới một xã hội phát triển bền vững trước sự khắc nghiệt của thiên nhiên.