Trong tháng 7, những đợt mưa lớn liên tiếp xảy ra đã nhấn chìm nhiều tài sản, hoa màu, gây lũ quét, sạt lở đất tại nhiều tỉnh miền núi phía Bắc. Những con số này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc thay đổi tư duy ứng phó với thiên tai trong giai đoạn cao điểm mưa bão hiện nay. Thay vì chỉ tập trung xử lý khi thiên tai xảy ra, các địa phương cần chuyển mạnh sang chủ động phòng ngừa, lấy sự sẵn sàng của bộ máy, hạ tầng và cộng đồng làm nền tảng cho công tác phòng, chống thiên tai hiệu quả. 

Là địa phương ven biển, tỉnh Quảng Ninh luôn phải đối mặt với hầu hết các loại hình thiên tai, trong đó, bão và mưa lớn gây lũ là hai hiện tượng phổ biến nhất, ngày càng xuất hiện bất thường và khốc liệt hơn. Do đó, việc chủ động ứng phó với thiên tai tại Quảng Ninh bắt đầu từ công tác dự báo và cảnh báo sớm. Thay vì chỉ dựa vào các bản tin chung, địa phương đã thiết lập hệ thống quan trắc tự động dày đặc gồm 75 trạm đo mưa kết nối trực tiếp với radar khí tượng và 11 trạm khí tượng thủy hải văn. Dữ liệu từ các trạm này được cập nhật theo thời gian thực, cho phép các cơ quan chức năng nắm bắt chính xác diễn biến mưa lớn, triều cường để đưa ra kịch bản ứng phó phù hợp. Đơn cử như tại phường Mông Dương, hồ Khe Giữa không chỉ đảm bảo nước sinh hoạt mà còn đóng vai trò điều tiết lũ hiệu quả cho khu vực. Ông Đoàn Mạnh Phương, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi tỉnh Quảng Ninh nhấn mạnh: “Địa phương đang tiếp tục bổ sung, lắp đặt thêm trạm đo mưa nữa, hoàn thành kế hoạch của Tỉnh ủy Quảng Ninh. Từ khi lắp đặt thì các trạm này hoạt động thông suốt, có hiệu quả, lượng mưa được đo ở các điểm đo được đánh giá đúng thời điểm và thời gian thực. Chính vì những yếu tố này đã cảnh báo cho vùng có nguy cơ cao về mưa lớn đang diễn ra và sắp diễn ra để bà con có phương án phòng chống có hiệu quả.”

Tại Hải Phòng, thành phố cảng với mạng lưới sông ngòi dày đặc, thường xuyên chịu áp lực lớn từ xâm nhập mặn và triều cường. Để nâng cao hiệu quả phòng chống thiên tai, địa phương này đã đẩy mạnh ứng dụng quản lý số thông qua bản đồ WebGIS. Theo ông Đoàn Văn Ban, Phó Chi cục trưởng Chi cục Quản lý tài nguyên nước và Phòng chống thiên tai Hải Phòng: "Toàn bộ hệ thống đê điều, cống tiêu thoát nước được số hóa để giám sát chặt chẽ các vi phạm hành lang công trình. Địa phương đã lắp đặt các hệ thống điều khiển vận hành từ xa, trạm đo mực nước, độ mặn tự động truyền dữ liệu trực tiếp về Sở. Toàn bộ hệ thống hiện đã được số hóa trên bản đồ WebGIS để quản lý chặt chẽ. Mục tiêu của thành phố là phát hiện và xử lý dứt điểm 100% các trường hợp vi phạm hành lang công trình ngay từ giờ đầu.”

Thực tế tại Trạm Thủy nông Đường 5, xã Hồng Phong, Hải Phòng đã cho thấy hiệu quả của việc trực chốt 24/24h và vận hành linh hoạt. Trong cơn bão Yagi trước đây, khi mực nước dâng cao kỷ lục, trạm đã chủ động vận hành 4 máy bơm công suất lớn (3.700 khối/giờ mỗi máy) để cứu hàng nghìn hộ dân khỏi cảnh ngập lụt sâu. Anh Nguyễn Hữu cán bộ trạm thủy nông Đường 5 cho biết: “Trận bão Yagi là đợt ngập cao nhất, nước chỉ cách cửa cống khoảng 20 phân. Trong lúc triều cường, mình không tiêu tự chảy được thì phải vận hành 4 máy bơm, để xả thẳng ra ngoài bể. Nếu không xử lý kịp, nước sẽ gây ngập sâu khoảng 20-25 phân trong các khu dân cư có địa hình thấp.”

Nếu công nghệ là “trợ thủ đắc lực” thì các tổ đội xung kích tại cộng đồng chính là “cánh tay nối dài” của chính quyền trong phòng chống thiên tai. Tại Ninh Bình, bài học kinh nghiệm rút ra là việc nâng cao nhận thức người dân đóng vai trò sống còn trong việc giảm thiểu thiệt hại. Mỗi khi có bão lớn, xã Hải Thịnh có thể huy động ngay lập tức 1000 người cùng phương tiện vật tư để sẵn sàng xử lý các điểm nóng. Các tổ phản ứng nhanh trong xã không chỉ giúp người dân chằng chống nhà cửa mà còn trực tiếp tuần tra tại các điếm canh đê để phát hiện sự cố sớm nhất.

Với những khu vực giáp biển như cảng cá Ninh Cơ, sự phối hợp giữa Ban quản lý cảng, bộ đội biên phòng và ngư dân đã tạo thành một quy trình khép kín: từ vận động tàu thuyền vào nơi neo đậu, chằng buộc tài sản đến việc cưỡng chế di dời người dân lên bờ để đảm bảo an toàn tính mạng. Theo ông Nguyễn Thành Chung, Giám đốc Ban quản lý cảng cá Ninh Bình: "Đơn vị thường xuyên chuẩn bị đầy đủ các phương án ứng trực, cứu hộ cứu nạn trước, trong và sau mỗi cơn bão. Chúng tôi xây dựng nhiều tình huống, chẳng hạn sau khi bão mà có mưa và lũ, chúng tôi cương quyết không cho tàu ra khơi. Đợi hết bão mới cho tàu hoạt động."       

Có thể thấy khả năng chống chịu với thiên tai đang được bồi đắp từ ba trụ cột chính: Hạ tầng kiên cố, Công nghệ hiện đại và Cộng đồng am hiểu. Đầu tư cho khả năng chống chịu ngay từ bây giờ là cách tiết kiệm nhất để không phải chi trả những khoản tiền khổng lồ cho việc khắc phục hậu quả sau này. Khi mỗi người dân trở thành một “điểm tựa an toàn” và chính quyền sở hữu các công cụ quản lý thông minh, các địa phương sẽ chủ động hơn khi ứng phó với mùa mưa bão đang bước vào cao điểm.

Đình Trung