Đề xuất này được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch của thị trường, khuyến khích doanh nghiệp cạnh tranh bằng chất lượng và uy tín, đồng thời tạo cơ sở để cơ quan quản lý chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, hướng tới xây dựng ngành hàng lúa gạo chuyên nghiệp, hiện đại và phát triển bền vững. Phóng viên Nguyên Long phỏng vấn ông Nguyễn Anh Sơn - Cục trưởng Cục xuất nhập khẩu, Bộ Công thương về vấn đề này:

PV. Thưa ông, Dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu gạo (sửa đổi Nghị định 107/CP) đã đưa ra đề xuất chấm điểm và xếp loại mức độ tín nhiệm của doanh nghiệp xuất khẩu gạo. Vì sao Bộ lại đề xuất bổ sung cơ chế này?

Cục trưởng Nguyễn Anh Sơn: Việc bổ sung cơ chế đánh giá mức độ tín nhiệm của thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo được thực hiện trên cơ sở chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Công điện số 21/CĐ-TTg ngày 04 tháng 3 năm 2025 về điều hành bảo đảm cân đối cung cầu lúa gạo. Tại Công điện này, Thủ tướng Chính phủ đã giao Bộ Công Thương: “Tổng kết, đánh giá và rà soát, đề xuất Chính phủ sửa đổi toàn diện Nghị định số 107/2018/NĐ-CP và Nghị định số 01/2025/NĐ-CP, trong đó nghiên cứu đề xuất bổ sung các tiêu chí, điều kiện đối với doanh nghiệp kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo theo hướng ưu tiên, ưu đãi đối với các đơn vị có chuỗi liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm có hệ thống kho chứa, logistic đồng bộ, hiện đại nhằm khắc phục tình trạng thương lái thu mua ép giá nông dân. Đề xuất xây dựng tiêu chí đánh giá mức độ tín nhiệm đối với doanh nghiệp xuất, nhập khẩu gạo theo hướng giảm đầu mối và minh bạch thông tin”.

Qua gần 08 năm thực hiện Nghị định số 107/2018/NĐ-CP, hoạt động xuất khẩu gạo đã đạt nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy cần có cơ chế đánh giá khách quan về năng lực và mức độ tuân thủ của thương nhân để phục vụ công tác điều hành, lựa chọn doanh nghiệp thực hiện các nhiệm vụ quan trọng của ngành, đồng thời tạo động lực để doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị, đầu tư phát triển vùng nguyên liệu, kho chứa, logistics và xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam. Việc đánh giá tín nhiệm không nhằm tạo thêm điều kiện kinh doanh mà là công cụ quản lý minh bạch, khuyến khích doanh nghiệp cạnh tranh lành mạnh và phát triển bền vững

PV. Cụ thể, sau gần 8 năm thực hiện Nghị định 107, Bộ Công Thương kỳ vọng cơ chế chấm điểm và xếp loại tín nhiệm sẽ khắc phục những bất cập nào trong hoạt động xuất khẩu gạo hiện nay?

Cục trưởng Nguyễn Anh Sơn: Qua gần 08 năm triển khai, Nghị định số 107/2018/NĐ-CP đã tạo hành lang pháp lý quan trọng, góp phần thúc đẩy xuất khẩu gạo, nâng cao thu nhập cho người trồng lúa và từng bước khẳng định vị thế của gạo Việt Nam trên thị trường thế giới. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy một số cơ chế điều hành vẫn chủ yếu dựa trên điều kiện kinh doanh ban đầu, trong khi chưa có công cụ đánh giá thường xuyên về năng lực, mức độ tuân thủ và uy tín của thương nhân trong suốt quá trình hoạt động.

Việc bổ sung cơ chế đánh giá mức độ tín nhiệm sẽ giúp khắc phục khoảng trống này, tạo cơ sở để cơ quan quản lý lựa chọn và phân bổ các nhiệm vụ quan trọng, như chỉ định thương nhân đầu mối hoặc phân bổ chỉ tiêu thực hiện hợp đồng xuất khẩu gạo tập trung, dựa trên các tiêu chí minh bạch và khách quan thay vì chỉ dựa trên quy mô hoặc kinh nghiệm trước đây.

Đồng thời, cơ chế này cũng góp phần nâng cao tính tuân thủ pháp luật, tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc đầu tư phát triển vùng nguyên liệu, hệ thống kho chứa, logistics, xây dựng thương hiệu và liên kết với người nông dân, từ đó nâng cao chất lượng và tính bền vững của hoạt động xuất khẩu gạo.

PV. Theo dự thảo, doanh nghiệp sẽ được xếp loại tín nhiệm từ "rất cao" đến "rất thấp". Xin ông cho biết tiêu chí để đánh giá mức độ tín nhiệm cũng như Bộ Công Thương sẽ bảo đảm việc chấm điểm được thực hiện công khai, minh bạch như thế nào?

Cục trưởng Nguyễn Anh Sơn: Theo Dự thảo, có 10 tiêu chí được sử dụng để đánh giá mức độ của thương nhân, trong đó tôi đánh giá cao 3 tiêu chí đầu tiên đó là: “Xếp hạng tín dụng của thương nhân”; “Thực hiện nghĩa vụ thuế của thương nhân” và “Kết quả đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật về hải quan”. Ngoài ra, còn các tiêu chí khác có thể kể đến như “Xây dựng chuỗi liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm”; “Thực hiện xây dựng và phát triển thương hiệu gạo”; “Kết quả hoạt động kinh doanh xuất khẩu gạo”; “Kết quả thực hiện chế độ báo cáo, dự trữ lưu thông”; “Kết quả thực hiện quy định về kho chứa, cơ sở xay xát gạo; thu mua thóc, gạo hàng hóa cho người nông dân”; “Đánh giá hệ thống kho chứa, logistic đồng bộ, hiện đại” và “Thực hiện quy định về an toàn, vệ sinh lao động, phòng cháy chữa cháy, phòng chống thiên tai, bão lụt tại kho chuyên dùng để chứa thóc, gạo, cơ sở xay xát gạo của thương nhân”.

Về bảo đảm tính khách quan và minh bạch thì việc đánh giá sẽ không do riêng Bộ Công Thương thực hiện mà được phân công cho các bộ, ngành và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh theo chức năng quản lý nhà nước đối với từng nhóm tiêu chí. Bộ Công Thương tổ chức Hội đồng đánh giá các tiêu chí được phân công theo chức năng nhiệm vụ, sau đó tổng hợp chung kết quả đánh giá mức độ tín nhiệm của các bộ, ngành, địa phương và công bố mức độ tín nhiệm của thương nhân theo quy định. Cách tiếp cận này vừa phát huy vai trò của các cơ quan quản lý chuyên ngành, vừa bảo đảm việc đánh giá dựa trên các dữ liệu khách quan, hạn chế tối đa yếu tố chủ quan trong quá trình chấm điểm.

PV. Có ý kiến băn khoăn rằng việc xếp hạng tín nhiệm có thể khiến các doanh nghiệp nhỏ gặp bất lợi. Bộ Công Thương nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Cục trưởng Nguyễn Anh Sơn: Bộ Công Thương cho rằng cơ chế đánh giá mức độ tín nhiệm không nhằm tạo thêm rào cản hay phân biệt giữa doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ, mà hướng tới xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và khuyến khích doanh nghiệp không ngừng nâng cao năng lực.

Các tiêu chí đánh giá trong Dự thảo Nghị định không chỉ dựa trên quy mô hay sản lượng xuất khẩu mà tập trung vào mức độ tuân thủ pháp luật, việc thực hiện nghĩa vụ thuế, hải quan, chế độ báo cáo, xây dựng chuỗi liên kết sản xuất, phát triển thương hiệu gạo, đầu tư kho chứa, logistics và trách nhiệm đối với người sản xuất. Đây đều là những nội dung mà mọi thương nhân, không phân biệt quy mô, đều có thể từng bước thực hiện và cải thiện trong quá trình hoạt động.

Do đó, doanh nghiệp có quy mô nhỏ không đồng nghĩa sẽ bất lợi trong quá trình đánh giá. Ngược lại, nếu doanh nghiệp tập trung đầu tư vào chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu gạo, phát triển chuỗi liên kết với người sản xuất, thực hiện tốt các quy định của pháp luật và đáp ứng đầy đủ các tiêu chí theo quy định thì hoàn toàn có thể được đánh giá ở mức tín nhiệm cao. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp tuy quy mô xuất khẩu chưa lớn nhưng đã đầu tư bài bản vào chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường ngách, qua đó tạo được uy tín và giá trị gia tăng cao. Điều này cũng phù hợp với định hướng phát triển ngành hàng lúa gạo theo hướng nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

PV. Theo ông thì cơ chế chấm điểm tín nhiệm sẽ tạo ra những thay đổi gì từ phía doanh nghiệp và đóng góp như thế nào vào hoạt động xuất khẩu gạo thời gian tới?

Cục trưởng Nguyễn Anh Sơn: Bộ Công Thương kỳ vọng cơ chế đánh giá mức độ tín nhiệm sẽ góp phần chuyển đổi phương thức cạnh tranh của doanh nghiệp từ cạnh tranh chủ yếu về giá sang cạnh tranh bằng năng lực, chất lượng và uy tín.

Để nâng cao mức độ tín nhiệm, doanh nghiệp cần thực hiện đầy đủ các quy định của pháp luật về thuế, hải quan, chế độ báo cáo và dự trữ lưu thông; đầu tư nâng cấp hệ thống kho chứa, cơ sở xay xát, logistics; tăng cường liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm với người nông dân; xây dựng, phát triển thương hiệu gạo; đồng thời bảo đảm các yêu cầu về an toàn lao động, phòng cháy chữa cháy và bảo vệ môi trường. Đây đều là những yếu tố trực tiếp nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp cũng như chất lượng, giá trị gia tăng của hạt gạo Việt Nam.

Về lâu dài, Bộ Công Thương mong muốn hình thành đội ngũ thương nhân xuất khẩu gạo có năng lực toàn diện, có trách nhiệm với chuỗi giá trị lúa gạo, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của các thị trường nhập khẩu và đủ khả năng tham gia các hợp đồng xuất khẩu có giá trị lớn, góp phần nâng cao vị thế của ngành gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

PV. Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu nâng cao giá trị và thương hiệu gạo trên thị trường quốc tế, cơ chế chấm điểm tín nhiệm sẽ đóng góp như thế nào cho mục tiêu này?

Cục trưởng Nguyễn Anh Sơn: Trong bối cảnh cạnh tranh trên thị trường gạo quốc tế ngày càng chuyển từ cạnh tranh về giá sang cạnh tranh về chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc, tính bền vững và uy tín của nhà cung cấp, việc xây dựng cơ chế đánh giá mức độ tín nhiệm của thương nhân là một bước đi cần thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành gạo Việt Nam.

Thông qua cơ chế này, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực đầu tư vào vùng nguyên liệu, phát triển chuỗi liên kết với người sản xuất, hiện đại hóa hệ thống kho chứa và logistics, nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và thực hiện đầy đủ các quy định của pháp luật. Đây cũng là những yếu tố ngày càng được các thị trường nhập khẩu và đối tác quốc tế quan tâm khi lựa chọn nhà cung cấp.

Về phía cơ quan quản lý nhà nước, kết quả đánh giá tín nhiệm sẽ là cơ sở quan trọng để lựa chọn những doanh nghiệp có năng lực, uy tín tham gia các chương trình, hợp đồng và hoạt động xúc tiến thương mại quan trọng của ngành. Qua đó, không chỉ nâng cao hiệu quả điều hành xuất khẩu gạo mà còn góp phần xây dựng hình ảnh Việt Nam là quốc gia cung ứng gạo uy tín, chất lượng và có trách nhiệm, phù hợp với định hướng phát triển ngành lúa gạo theo hướng hiện đại, giá trị gia tăng cao và phát triển bền vững.

Xin trân trọng cảm ơn ông!