Anh Nguyễn Ngọc Sáng, Giám đốc HTX Sản xuất chế biến thực phẩm an toàn Sáng Nhung, xã Đông Thọ, tỉnh Tuyên Quang sinh ra trong một gia đình khó khăn, có 8 anh chị em. Người cha lần lượt đặt những cái tên ý nghĩa cho bốn người con trai: Tuyên, Quang, Sáng, Tạo - gửi gắm vào đó niềm thương yêu và cả những mong ước giản dị về tương lai của các con. Nhưng chưa kịp chứng kiến các con trưởng thành, ông đã sớm qua đời, để lại vợ và 8 người con trong cảnh thiếu trước, hụt sau. Tuổi thơ của anh Sáng gắn với những buổi vừa học vừa làm giúp mẹ nuôi em. Anh nghỉ học khi mới hết lớp 9.

Xuất thân khó khăn, thế nhưng hiện nay, anh Nguyễn Ngọc Sáng đang điều hành một HTX tiên phong áp dụng khoa học công nghệ  vào sản xuất của tỉnh Tuyên Quang. Đi đầu trong phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, hiện HTX Sáng Nhung có quy mô khoảng 5 ha, xây dựng chuỗi nuôi lợn thảo dược khép kín, chế biến thực phẩm và sản xuất phân bón hữu cơ từ chất thải chăn nuôi.

HTX Sản xuất chế biến thực phẩm an toàn Sáng Nhung cũng vừa được vinh danh tại cuộc thi "HTX đổi mới sáng tạo" tổ chức trong khuôn khổ Đại hội đại biểu toàn quốc Liên minh Hợp tác xã Việt Nam lần thứ VII, nhiệm kỳ 2026 - 2031.

Phóng viên: Anh xuất thân từ một gia đình thuần nông và từng có thời gian thoát ly khỏi nông nghiệp. Điều gì đã thôi thúc anh quay trở lại với nghề nông, dù đây vốn là một lĩnh vực nhiều vất vả?

Anh Nguyễn Ngọc Sáng: Qua thực tiễn làm nông nghiệp, tôi nhận thấy đây là lĩnh vực rất vất vả, nhưng khi tạo ra được giá trị, tôi cũng cảm thấy hạnh phúc. Điều quan trọng là phải có đủ năng lượng, nghị lực để vượt qua những khó khăn.

Nông nghiệp luôn đối mặt với nhiều rủi ro như tình trạng “được mùa mất giá, được giá mất mùa”, cùng với thiên tai, dịch bệnh thường xuyên xảy ra. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực sản xuất ra những sản phẩm thiết yếu, lúc nào thị trường cũng có nhu cầu. Từ thực tế đó, tôi không ngừng tìm tòi, học hỏi và đúc rút kinh nghiệm để tìm cho mình một hướng đi riêng. Khi đã quyết tâm gắn bó với nông nghiệp, tôi xác định phải làm theo chuỗi giá trị, từ trang trại đến bàn ăn, thay vì chỉ tập trung vào khâu sản xuất.

Phóng viên: Xuất thân là một nông dân có hoàn cảnh khó khăn, anh đã trải qua những bước ngoặt như thế nào trong sự nghiệp để có được thành công như ngày hôm nay?

Anh Nguyễn Ngọc Sáng: Tôi thành lập Hợp tác xã Sản xuất chế biến thực phẩm an toàn Sáng Nhung vào năm 2018, với 7 thành viên. Thời điểm đó, các nông hộ, trang trại còn nhỏ lẻ, manh mún, chưa được tổ chức theo quy trình sản xuất bài bản. Điều này khiến sản phẩm khó trở thành hàng hóa, khó truy xuất nguồn gốc và không đáp ứng được các yêu cầu về an toàn thực phẩm cũng như những tiêu chuẩn, tiêu chí ngày càng cao của thị trường.

Vì vậy, ngay từ đầu, tôi định hướng xây dựng HTX theo phương châm “sạch từ trang trại đến bàn ăn, ngon từ chất thật, từ tâm”. Các thành viên đều đồng lòng, cùng nhau vượt qua những khó khăn trong những ngày đầu thành lập, nhất là khi giá cả biến động, chăn nuôi gặp nhiều rủi ro. Những sản phẩm chủ lực, đặc thù của HTX lúc đó là lợn, gà và trứng gà thảo dược.

Điểm khác biệt tôi muốn xây dựng so với nhiều HTX khác là mô hình kinh tế tuần hoàn được tính toán ngay từ khâu quy hoạch. Từ quy hoạch sử dụng đất, thiết kế quy mô, xây dựng cơ bản đến tổ chức sản xuất, chúng tôi đều chú trọng ứng dụng khoa học kỹ thuật, hướng tới chăn nuôi an toàn sinh học, kiểm soát dịch bệnh.

Tuy nhiên, để đầu tư được hệ thống này ngay từ đầu là một bài toán rất khó, nhất là trong điều kiện kinh tế còn hạn chế. Tài sản của các thành viên ở quê khi thế chấp ngân hàng cũng không có giá trị lớn. Vì vậy, chúng tôi phải góp vốn, huy động các tài sản có thể thế chấp và vay ngân hàng để tập trung đầu tư.

Trong ba năm, từ 2018 đến 2020, chúng tôi vừa hoàn thiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, vừa xây dựng hạ tầng cơ sở và tổ chức sản xuất. Đến năm 2020, HTX mới có thể đưa hệ thống vào vận hành.

Khi bắt đầu vận hành, có thời điểm giá lợn giảm mạnh. Qua thực tế đó, chúng tôi nhận ra nếu chỉ sản xuất và phụ thuộc vào thị trường thì rất khó phát triển bền vững. Tôi bắt đầu tính đến việc xây dựng chuỗi giá trị, nâng cao giá trị sản phẩm, thay vì chỉ bán sản phẩm thô.

Từ đó, chúng tôi nghiên cứu mô hình nuôi lợn kết hợp phối trộn thảo dược, tạo ra sản phẩm thịt lợn thảo dược Sáng Nhung. Đến nay, HTX đã có 12 sản phẩm OCOP.

Để làm được thịt lợn thảo dược, quy trình sản xuất rất nghiêm ngặt, đặc biệt là yêu cầu về an toàn sinh học và kiểm soát dịch bệnh. Chúng tôi phải liên tục học hỏi, tìm hiểu và quan trọng nhất là đưa những kiến thức, quy trình như VietGAP vào thực tiễn sản xuất, chứ không chỉ dừng ở lý thuyết hay trên giấy tờ.

Nhờ kiên trì thực hiện, đến năm 2021, chúng tôi cơ bản hoàn thiện được chuỗi giá trị, từng bước hình thành mô hình “từ trang trại đến bàn ăn”.

Phóng viên: Trong chặng đường dài của mình, có khi nào anh phải trả giá vì thiếu kinh nghiệm? Và trải nghiệm ấy đã thay đổi anh như thế nào?

Anh Nguyễn Ngọc Sáng: Ngay khi định hướng nghề nghiệp, chúng tôi xác định chăn nuôi lợn là một trong những sản phẩm thiết yếu. Nhưng thực tế, đây là lĩnh vực rất nhạy cảm, chịu tác động lớn từ thiên tai, dịch bệnh và biến động thị trường. Trước đây, giá cả còn phụ thuộc nhiều vào thị trường Trung Quốc.

Giai đoạn 2016-2018, ở Việt Nam có tình trạng nhà nhà nuôi lợn. Sau chủ trương phát triển mô hình vườn - ao - chuồng, nhiều người làm theo phong trào, nhưng chưa có kế hoạch, quy trình và các tiêu chuẩn cụ thể trong sản xuất. Tôi cũng từng rơi vào tình huống đó và phải trả giá rất đắt. Có thời điểm, chúng tôi mua con giống với giá 67.000 đồng/kg nhưng khi bán lợn thương phẩm chỉ còn 17.000 đồng/kg. Khoản đầu tư lúc đó khoảng 7 tỷ đồng và gần như chúng tôi trắng tay. Nợ nần rất lớn, trong khi cơ hội phục hồi dường như vô cùng khó khăn. Không chỉ thất bại vì giá cả, giai đoạn đầu chúng tôi còn gặp vấn đề về dịch bệnh do sản xuất manh mún, chưa xây dựng được quy trình an toàn sinh học bài bản.

Chính những thất bại đó khiến tôi nhận ra rằng, muốn làm nông nghiệp bền vững thì không thể sản xuất theo phong trào hay dựa vào kinh nghiệm đơn thuần. Sau này, khi thành lập trang trại, chúng tôi chuyển sang chăn nuôi tập trung, tổ chức sản xuất theo quy trình và ứng dụng khoa học kỹ thuật. Từ đó, sản xuất mới dần ổn định hơn, tạo ra giá trị cả về năng suất, chất lượng sản phẩm và quy mô của hợp tác xã.

Phóng viên: Chăn nuôi thua lỗ, gặp cả dịch bệnh lẫn bão giá, điều gì khiến anh quyết định đi tiếp và vượt qua những khó khăn chồng chất như vậy?

Anh Nguyễn Ngọc Sáng: Có một số thành viên đã rời khỏi hợp tác xã. Nhưng với tôi, lúc đó không còn đường lùi, chỉ có một quyết tâm là phải làm và làm bằng được. Trong thời điểm giá lợn xuống thấp, khi nhiều người bán tháo, thậm chí bỏ đàn vì thua lỗ, tôi lại nghĩ đến vòng đời của một con lợn chỉ khoảng 6 tháng. Tôi quyết định tiếp tục mua giống, duy trì và cải thiện đàn, bởi tôi tin rằng khi giá xuống đáy thì sẽ có lúc phục hồi. Quyết định đó đã cho kết quả. Khoảng 6 tháng sau, giá lợn bắt đầu tăng trở lại. Đến cuối năm 2019, đầu năm 2020, có thời điểm chúng tôi bán được lợn hơi với giá khoảng 97.000 đồng/kg. Nhờ vậy, hợp tác xã từng bước khôi phục lại tổng đàn.

Cũng từ giai đoạn khó khăn đó, chúng tôi chuyển hướng mạnh sang giảm chi phí đầu vào. Chúng tôi nghiên cứu công thức phối trộn thức ăn phù hợp, tận dụng các nguyên liệu sẵn có tại địa phương như ngô, khoai, đậu tương và những sản phẩm nông nghiệp của quê hương để chế biến thành thức ăn chăn nuôi. Mục tiêu là giảm chi phí sản xuất, đồng thời chủ động hơn về nguồn nguyên liệu và nâng cao hiệu quả chăn nuôi.

Phóng viên: Từ chỗ chỉ chăn nuôi lợn đơn thuần, anh đã từng bước xây dựng chuỗi cung ứng khép kín, từ con giống, thức ăn chăn nuôi, chế biến đến tiêu thụ. Anh còn tận dụng chất thải chăn nuôi để sản xuất phân hữu cơ, hướng tới mô hình nông nghiệp tuần hoàn. Anh ấp ủ điều gì cho hướng đi này?

Anh Nguyễn Ngọc Sáng: Hiện nay, chúng tôi xây dựng chuỗi sản xuất gồm 7 khâu: sản xuất con giống; sản xuất thức ăn chăn nuôi; nuôi thương phẩm; giết mổ; chế biến; tiêu thụ sản phẩm và xử lý môi trường. Trong chăn nuôi tập trung, chúng tôi tận dụng phế thải để sản xuất phân bón hữu cơ. Đến nay, HTX đã có 3 mã sản phẩm phân bón hữu cơ được Bộ Nông nghiệp cấp phép. Từ nguồn phân bón này, chúng tôi tiếp tục mở rộng liên kết với các nông hộ và hợp tác xã trên địa bàn tỉnh, theo hướng cung ứng phân bón, giống, vật tư nông nghiệp và đồng hành trong quá trình sản xuất, đồng thời bao tiêu sản phẩm. Mục tiêu là hình thành chuỗi sản xuất nông nghiệp hữu cơ, nâng cao giá trị cho nông sản địa phương.

Hiện chúng tôi đang triển khai liên kết với các xã Tân Trào, Đông Thọ và Hồng Sơn của Tuyên Quang để phát triển một số sản phẩm nông nghiệp chủ lực. Chúng tôi thực hiện theo hướng đối ứng với người dân: cung cấp phân bón, con giống, cây giống, vật tư đầu vào và cùng bà con tổ chức sản xuất, sau đó hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm. Khi sản phẩm được đưa về chuỗi của Sáng Nhung, chúng tôi tiếp tục chế biến, nâng cao giá trị, chẳng hạn từ lúa thành gạo. Đây là lộ trình chúng tôi đang từng bước thực hiện. Dự kiến đến năm 2028, chúng tôi sẽ phát triển khoảng 15 sản phẩm OCOP từ gạo Tân Trào, qua đó hình thành thêm một chuỗi giá trị mới từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ.

Phóng viên: Tôi có cơ hội gặp nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân sản xuất nông nghiệp sạch, cũng nghe không ít câu chuyện khởi nghiệp thất bại, trong đó có những người đi tiên phong nhưng cuối cùng không tìm được thị trường cho sản phẩm. Với Tuyên Quang là một tỉnh miền núi nhưng anh lại lựa chọn hướng sản xuất nông nghiệp sạch, phát triển sản phẩm theo tiêu chuẩn và đầu tư vào chế biến. Anh đã tính toán, chuẩn bị như thế nào để ứng phó với rủi ro thị trường, tránh tình trạng sản xuất được nhưng không tìm được đầu ra?

Anh Nguyễn Ngọc Sáng: Bản thân tôi cũng từng trải qua việc sử dụng thực phẩm không an toàn và bị ảnh hưởng đến sức khỏe. Vì vậy, tôi nhận thức rất rõ thực phẩm sạch, an toàn là xu hướng tất yếu, không chỉ ở Việt Nam mà còn ở nhiều nước như Hàn Quốc, Nhật Bản. Khi thực phẩm không đảm bảo an toàn thì trước hết ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người. Vì xác định đây là xu hướng tất yếu và nhu cầu thiết yếu, tôi quyết tâm theo đuổi hướng sản xuất thực phẩm sạch. Nhưng muốn làm được thì không thể chỉ dựa vào cam kết, mà phải ứng dụng khoa học công nghệ để kiểm soát quy trình và truy xuất nguồn gốc ngay từ đầu vào, từ nguyên liệu đến thức ăn chăn nuôi.

Chúng tôi xây dựng quy trình sản xuất nhằm kiểm soát và hạn chế tối đa nguy cơ tồn dư kháng sinh, kim loại nặng trong thịt lợn, thịt gà và trứng gà thảo dược. Các sản phẩm cũng được lấy mẫu kiểm nghiệm để kiểm soát các chỉ tiêu chất lượng và bảo đảm không sử dụng các chất cấm trong chăn nuôi. Khi kiểm soát được toàn bộ quy trình và chứng minh được nguồn gốc, chất lượng sản phẩm, chúng tôi từng bước tạo được niềm tin với người tiêu dùng.

Để chủ động đầu ra, ngày 1/1/2021, tôi mở cửa hàng nông sản xanh Sáng Nhung đầu tiên tại thành phố Tuyên Quang. Thời điểm đó, nhiều người cho rằng đây là vị trí khó cạnh tranh bởi khu vực này đã có những người bán thực phẩm hàng chục năm. Nhưng tôi xác định mình có một con đường khác: không chỉ bán sản phẩm mà xây dựng cả một chuỗi từ sản xuất, kiểm soát chất lượng đến tiêu thụ.

Tôi cho rằng trong tương lai, những mô hình chỉ đơn thuần mua bán, không kiểm soát được chất lượng và không có quy trình an toàn thực phẩm sẽ ngày càng khó cạnh tranh. Người tiêu dùng hiện nay có nhiều công cụ để tìm hiểu nguồn gốc sản phẩm, từ điện thoại thông minh đến việc quét mã truy xuất. Khi nhận thức của người tiêu dùng ngày càng cao, những sản phẩm có chất lượng, nguồn gốc rõ ràng và quy trình minh bạch sẽ có lợi thế hơn trên thị trường.

Phóng viên: Anh từng nói: “Làm nông nghiệp là làm thật, không làm thử”. Anh có thể chia sẻ cụ thể về quan điểm này?

Anh Nguyễn Ngọc Sáng: Nếu làm nông nghiệp theo kiểu “làm thử” thì sẽ không thể chú tâm, không đầu tư tâm huyết và trách nhiệm cho công việc. Đã làm thì phải làm thật. Làm nông nghiệp vốn đã vất vả, nhưng nếu làm thử thì tôi nghĩ gần như chắc chắn sẽ thất bại. Tôi thường nói với các thành viên và những người liên kết với HTX Sáng Nhung rằng: không được làm hộ, không được làm thử, cũng không được làm thuê cho chính công việc của mình. Mình phải làm cho chính mình thì mới thực sự có trách nhiệm và giải quyết được vấn đề.

Làm thử thì dễ dẫn đến hời hợt; làm thuê thì tâm lý hết giờ là nghỉ; còn làm hộ thì càng khó đặt hết trách nhiệm vào công việc. Vì vậy, chúng tôi xác định phải làm đến nơi đến chốn và cùng nhau chia sẻ thành quả. Ngay cả năng suất, chất lượng sản phẩm cũng được chúng tôi đưa vào cơ chế khuyến khích. Nếu người lao động nâng được năng suất vượt mức kế hoạch, phần lợi nhuận hoặc khoản thưởng phát sinh trên mức định mức sẽ được chia sẻ để người lao động cùng hưởng lợi. Tôi cho rằng khi người làm nông nghiệp thực sự coi công việc là của mình, họ sẽ có động lực và trách nhiệm để làm tốt hơn.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn anh Nguyễn Ngọc Sáng!