Từ ngày 01/07/2025, nước ta chính thức chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp gồm cấp tỉnh và cấp xã. Toàn bộ 696 đơn vị hành chính cấp huyện trước đây đã được giải thể. Việc bãi bỏ cấp trung gian (cấp huyện) buộc các đô thị cấp xã phải nâng cao năng lực quản lý và thực hiện các chức năng điều phối vùng hiệu quả hơn. Tuy nhiên, quá trình vận hành cũng bộc lộ một số hạn chế cần tiếp tục hoàn thiện, trong đó có khoảng trống về quản trị, phân mảnh không gian phát triển. Vì vậy nghiên cứu mô hình đô thị hạt nhân cấp xã chính là việc tìm kiếm một công cụ quản trị mới để điều phối không gian phát triển một cách hiệu quả mà vẫn giữ được các nguyên tắc của chính quyền địa phương hai cấp.

Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp đầu tháng 7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gợi ý: "Nghiên cứu mô hình đơn vị hành chính đô thị hạt nhân trong tỉnh, thành phố, có thẩm quyền và công cụ phù hợp để điều phối hạ tầng, dịch vụ công, không gian kinh tế trọng điểm, liên kết vùng và hình thành các cực tăng trưởng mới."

 Không chỉ là câu chuyện điều chỉnh địa giới hành chính, việc nghiên cứu thành lập đô thị hạt nhân cấp xã còn cho thấy tư duy phát triển mới: Lấy các trung tâm động lực ở cấp cơ sở làm đầu mối dẫn dắt phát triển kinh tế, kết nối hạ tầng, cung cấp dịch vụ công và lan tỏa tăng trưởng đến các khu vực xung quanh.

Theo Tiến sĩ, kiến trúc sư Tô Kiên, chuyên gia quy hoạch và thiết kế đô thị, sau sắp xếp, đơn vị hành chính cấp xã hiện nay có quy mô dân số, diện tích, trình độ đô thị hóa và tính chất kinh tế xã hội khác nhau. Có những xã, phường chủ yếu thực hiện chức năng quản lý dân cư và cung ứng dịch vụ công thông thường, nhưng cũng có những đơn vị nằm tại trung tâm đô thị, khu công nghiệp, trung tâm du lịch hoặc là đầu mối giao thông lớn, có phạm vi ảnh hưởng vượt ra ngoài địa giới hành chính của mình. Nếu như tổ chức bộ máy, biên chế, ngân sách và thẩm quyền theo một khuôn mẫu đồng đều rất khó đáp ứng yêu cầu quản trị. Trong bối cảnh đó, mô hình đô thị hạt nhân cấp xã chính là lời giải, đóng vai trò “nhạc trưởng” để điều phối các vấn đề liên xã, liên phường như giao thông, hạ tầng và kinh tế vùng.

Nhấn mạnh mô hình đô thị hạt nhân cấp xã chính là bước chuyển đổi từ tư duy quản lý địa giới hành chính sang quản trị không gian chức năng để thúc đẩy liên kết vùng, bà Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa xã hội của Quốc hội cho rằng, đô thị hạt nhân nên được hình dung là một xã hoặc phường có vị trí, chức năng đặc biệt quan trọng trong mạng lưới phát triển của tỉnh, của thành phố, được xác định rõ trong quy hoạch và được trao cơ chế, thẩm quyền, nguồn lực tương xứng để thực hiện vai trò trung tâm dẫn dắt, kết nối và lan tỏa phát triển. 

"Đô thị hạt nhân phải có khả năng kết nối các khu vực sản xuất, dịch vụ và dân cư mà không lựa chọn theo mong muốn chủ quan hoặc là nhằm tạo danh xưng; phải đạt trình độ phát triển đô thị tương đối cao về dân số, về mật độ, về lao động phi nông nghiệp, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, về môi trường và tổ chức không gian; phải được trao quyền đi đôi với nguồn lực và trách nhiệm giải trình. Bên cạnh đấy tôi cũng cho rằng nên lựa chọn một số địa bàn thực sự đủ điều kiện để thí điểm, có tổng kết, đánh giá bằng các cái chỉ số cụ thể về chất lượng dịch vụ công, về tốc độ xử lý công việc, hiệu quả đầu tư, về mức độ hài lòng của người dân và khả năng lan tỏa phát triển.", bà Nguyễn Thị Việt Nga cho biết.

Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam cho rằng, đô thị hạt nhân là một không gian phát triển chứ không phải là một đơn vị hành chính đơn thuần, cho nên phải được thiết lập một thể chế riêng, thậm chí quy mô có thể khác biệt hoàn toàn so với quy mô của một xã.

Việc nghiên cứu hình thành các đô thị hạt nhân cấp xã cho thấy tư duy phát triển mới, lấy những trung tâm động lực ở cấp cơ sở làm đầu tàu dẫn dắt tăng trưởng, kết nối hạ tầng và nâng cao chất lượng phục vụ người dân. Dù vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu nhưng nếu được thiết kế với cơ chế phù hợp, đô thị hạt nhân cấp xã sẽ trở thành mắt xích quan trọng trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, vừa gần dân, phục vụ dân trực tiếp lại vừa đủ năng lực tổ chức, dẫn dắt, kết nối hạ tầng, mở ra không gian phát triển mới cho các địa phương và cho cả nền kinh tế./.