Theo dự báo, đợt nắng nóng diễn ra tại các tỉnh miền Bắc và khu vực Bắc Trung bộ sẽ kéo dài từ ngày 23-27/5, được đánh giá là có mức độ rất gay gắt, nhu cầu điện sẽ cao hơn giai đoạn từ 13-15/5 vừa qua. Áp lực đảm bảo điện không chỉ ở các kịch bản vận hành an toàn, còn là vấn đề của nguồn cung và giá thành huy động điện. Trong bối cảnh nhu cầu điện xác lập kỷ lục mới (vượt 54.000MW công suất sản lượng) và mục tiêu tăng trưởng GDP trên 10%, bộ đôi “tiết kiệm điện” và “điện mặt trời mái nhà” (ĐMTMN) được xác định đem lại lợi ích thiết thực cho cả “3 nhà” (nhà nước, nhà doanh nghiệp và nhà dân). 

              Nghe âm thanh tại đây:

Theo báo cáo của Công ty vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO), trong các thời gian cao điểm nắng nóng có sự đóng góp “không hề nhỏ” của nguồn điện mặt trời (bao gồm cả điện mặt trời mái nhà) với ước tính từ 8-10% tổng công suất huy động của hệ thống điện. Riêng điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) được huy động trung bình khoảng 40-50 triệu kWh/ngày, tính từ đầu mùa khô đến nay.

Đơn cử, ngày 31/3/2026, hệ thống điện xác lập sản lượng điện tiêu thụ cả nước đạt trên 1 tỷ kWh. Để đáp ứng sản lượng này, hệ thống điện đã huy động 57,6 triệu kWh từ các nhà máy điện mặt trời nối lưới và khoảng 41,5 triệu kWh từ nguồn điện mặt trời mái nhà đầu cực. Tại thời điểm ngày 13/5, nguồn điện mặt trời được huy động lên hệ thống đạt 8,8%, trong đó điện mặt trời mái nhà 4% (sản lượng huy động 43.9 tr.kWh). Ngày 15/5 - ngày ghi nhận công suất sản lượng tiêu thụ cao nhất từ trước đến nay của ngành điện - với “công suất sản lượng” đạt 54.600MW (tương ứng lượng điện đạt 1 tỷ 152 triệu kWh), thì trong 8% sản lượng huy động từ nguồn điện mặt trời có gần một nửa là điện mặt trời mái nhà, với khoảng 44 triệu kWh (3.8%).

Từ thực tế tăng trưởng phụ tải điện và cách thức huy động, vận hành hệ thống điện Quốc gia, từ những tác động của cuộc xung đột quân sự tại Trung Đông lên thị trường năng lượng thế giới ở cả góc độ nguồn cung và giá, trong khi Việt Nam có điều kiện khí hậu thuận lợi để phát triển điện mặt trời nói chung, điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) nói riêng, ông Nguyễn Quốc Trung - Phó TGĐ Công ty vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO) cho rằng:

"ĐMTMN là nguồn năng lượng xanh và đóng góp rất tốt cho môi trường. ĐMTMN có thể xây dựng rất nhanh. Khi chúng ta muốn xây dựng một nhà máy nhiệt điện tuabin khí có thể tốn đến 3 năm hoặc hơn 3 năm, nhưng với xây dựng ĐMTMN, nếu các hộ dân lắp đặt thì chỉ cỡ khoảng 1 tuần là có thể đưa vào vận hành được rồi. Bên cạnh đó, ĐMTMN thì nguồn cung không phụ thuộc vào thị trường thế giới, chúng ta rất tự chủ được việc này, còn các nguồn cung khác như là than, dầu, khí… chịu ảnh hưởng rất là mạnh mẽ bởi thị trưởng điện thế giới. Chúng ta đang hội nhập rất sâu, nên mỗi biến động gì đó thì đều ảnh hưởng đến giá sản xuất điện, nhưng ĐMTMN thì không bị ảnh hưởng như vậy".

Theo dự báo, cao điểm mùa khô năm nay tiêu thụ điện sẽ tăng rất cao, có thể sát với phương án dự phòng điều hành cho các tháng cao điểm mùa khô được tính ở mức hơn 14%. Mặc dù đã có sự chuẩn bị từ trước cho mùa khô năm 2026 với phương án cao như vậy, song, khó khăn của hệ thống điện không chỉ nằm ở mức tăng điện năng tiêu thụ bình quân mà còn ở công suất cực đại của phụ tải tăng cao.

Chuyên gia năng lượng Hà Đăng Sơn - Giám đốc Trung tâm nghiên cứu năng lượng và tăng trưởng xanh đặc biệt nhấn mạnh đến “bộ đôi” tiết kiệm điện và phát triển ĐMTMN như một giải pháp quan trọng góp phần bảo đảm vận hành an toàn hệ thống điện cũng như bảo đảm điện cho cao điểm mùa khô và đáp ứng nhu cầu điện cho tăng trưởng từ 10% trở lên trong giai đoạn 2026-2030.

"Rõ ràng vai trò của tiết kiệm điện và việc phát triển những nguồn điện tại chỗ như là ĐMTMN, và đặc biệt là những dự án ĐMTMN có kèm với pin lưu trữ (BESS) sẽ là những giải pháp mang tính chất trước mắt nhưng lại có giá trị rất cao trong giai đoạn năm 2026 - 2027. Có thể thấy rằng ĐMTMN đã thể hiện vai trò rất rõ trong thời gian vừa qua - với thời gian lắp đặt cũng như các chi phí để đầu tư tương đối là hợp lý, và có thể triển khai ở các mức độ phân tán, không chỉ ở quy mô doanh nghiệp mà bản thân các hộ gia đình cũng có thể đầu tư với một chi phí hợp lí; đồng thời đem lại rất nhiều lợi ích cho các hộ gia đình trong việc đảm bảo nguồn cung tại chỗ, đóng góp cho lợi ích quốc gia trong vấn đề chuyển đổi năng lượng cũng như đảm bảo an toàn hệ thống điện"…

Đối với các hộ gia đình, vào mùa nắng nóng, nhu cầu điện làm mát tăng cao, nhất là điều hoà nhiệt độ khiến chi phí / hoá đơn tiền điện của nhiều hộ gia đình tăng đột biến. Từ thực tế hiện nay, điện tiêu dùng trong sinh hoạt đang được tính theo biểu giá luỹ tiến, nghĩa là càng dùng nhiều điện năng ở các bậc thang có giá cao thì chi phí tiền điện phải trả càng cao. Chuyên gia năng lượng Hà Đăng Sơn nhấn mạnh vai trò của nguồn ĐMTMN tự sản, tự tiêu trong việc góp phần giảm đáng kể chi phí  tiền điện tiêu dùng cho sinh hoạt gia đình:

"Chúng ta thấy rất rõ là việc lắp đặt điện mặt trời sẽ giúp cắt được những bậc thang giá cao và giúp cho người tiêu dùng giảm được áp lực về tiền điện. Thứ hai nữa là đối với các cái doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiêp xuất khẩu thì chúng ta thấy là hiện tại những rào cản kỹ thuật như ESG, CBAM… thì họ cũng đòi hỏi là phải có sự chứng minh về nguồn gốc năng lượng sử dụng là từ các nguồn năng lượng sạch, và việc lắp đặt ĐMTMN để đáp ứng một phần nhu cầu sử dụng năng lượng, sử dụng điện năng của doanh nghiệp cũng góp phần hỗ trợ cho các doanh nghiệp trong việc minh chứng các nỗ lực về ESG này"…

Theo các chuyên gia, Chỉ thị 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ đóng vai trò “xương sống” điều phối việc tiết kiệm điện và đẩy mạnh phát triển ĐMTMN để giảm áp lực cho hệ thống điện Quốc gia.

Song, để có thể hiện thực hoá được các mục tiêu Chỉ thị đề ra về tiết kiệm điện trong năm nay (đạt tối thiểu 3,0% tổng điện năng tiêu thụ toàn quốc; trong các tháng cao điểm nắng nóng - từ tháng 4 đến tháng 7, tiết kiệm tối thiểu 10% điện năng tiêu thụ), hay như việc quản lý nhu cầu điện, dịch chuyển phụ tải và điều chỉnh phụ tải (DSM/DR), phấn đấu tiết giảm tối thiểu 3.000MW công suất phụ tải vào các khung giờ cao điểm của hệ thống điện khi có nguy cơ mất cân đối cung  cầu… đòi hỏi phải có chế tài mạnh mẽ trong việc thực thi Luật sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu qủa cũng như chuyển từ cơ chế điều chỉnh phụ tải phi thương mại sang thương mại…

Về phát triển ĐMTMN, cần có cơ chế khuyến khích mua lại toàn bộ lượng điện dư lên lưới quốc gia, như dự thảo sửa đổi các Nghị định của Chính phủ về cơ chế mua bán điện và khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo - mà theo ông Trần Hoài Trang - Phó Cục trưởng Cục Điện lực, Bộ Công Thương là đang chờ được ban hành:

"Hiện nay, Bộ Công Thương đang trình Chính phủ để ban hành Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 57/2025/NĐ-CP và Nghị định số 58/2025/NĐ-CP, trong đó đã sửa đổi, bổ sung nhiều quy định để cắt giảm thủ tục, tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho các tổ chức, cá nhân, hộ gia đình phát triển ĐMTMN theo hình thức tự sản xuất, tự tiêu thụ. Đặc biệt là nâng tỷ lệ mua bán điện dư từ 20% lên 50%, trong giai đoạn đến năm 2030, các bên có thể thỏa thuận mua bán trên 50% sản lượng điện thực phát. Tuy nhiên, Nghị định này mới đang trong quá trình lấy ý kiến các thành viên Chính phủ và dự kiến có thể được ban hành trong tháng 5/2026 này".

Đại diện cơ quan quản lý nhà nước cũng cho rằng, để khai thác hiệu quả nguồn ĐMTMN, ngoài các cơ chế, chính sách nhằm tạo điều kiện, thúc đẩy phát triển dự kiến được ban hành trong thời gian tới, cũng cần tiếp tục nghiên cứu các quy định về điều độ hệ thống điện nhằm quản lý, khai thác, vận hành ổn định, hiệu quả, bền vững các nguồn ĐMTMN. Đặc biệt, Bộ Công Thương sẽ tiếp tục nghiên cứu để đề xuất quy định, chính sách liên quan đến việc lắp đặt hệ thống lưu trữ (BESS) gắn với hệ thống ĐMTMN để tăng tính ổn định hệ thống và sự chủ động cung cấp điện của các hệ thống ĐMTMN./.

Nguyên Long