Gần nửa thế kỷ đã trôi qua, những điểm cao nơi biên giới Lào Cai giờ đã phủ kín màu xanh của rừng già. Nhưng dưới những tầng đất đá ấy vẫn còn những người lính nằm lại, chưa được trở về với gia đình, quê hương.

(Tiếng động hiện trường đào đất, đá)

Những ngày này, Thượng tá Phạm Khắc Trường - Chính trị viên, Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Lào Cai cùng đồng đội vẫn miệt mài băng rừng, lội suối, lần theo từng nguồn thông tin, từng lời kể của các cựu chiến binh để xác định nơi các liệt sĩ đã hy sinh. Với anh, mỗi nhát cuốc không chỉ mở từng lớp đất đá, mà còn mở thêm hy vọng đưa một người đồng đội trở về: "Mình cảm thấy rất hạnh phúc bởi vì đây là một nghĩa cử rất là cao đẹp. Mình cũng đã đặt bản thân mình trong gia đình, cũng như là thân nhân của các liệt sĩ, đó là niềm mong muốn được đưa các bác về với quê hương. Từ thời điểm thực hiện nhiệm vụ hôm nay, đội đã tìm kiếm, quy tập được 9 hài cốt liệt sĩ tại điểm cao 350B, thôn Đồng Quang, xã Bát Xát, Lào Cai. Và hiện tại thì đội đang tiếp tục tổ chức tìm kiếm tại các địa bàn trong diện tích đã được rà phá bom mìn".

Không chỉ có những người lính trên thực địa, hành trình tìm kiếm còn được dẫn lối bởi ký ức của các cựu chiến binh - những "tấm bản đồ sống" của chiến trường năm xưa.

Trở về quê hương Nam Định với những vết thương chiến tranh, thương binh Lã Mạnh Tùng - nguyên chiến sĩ Tiểu đoàn Đặc công 20, Mặt trận B3 Tây Nguyên, chưa bao giờ quên lời hứa với những người nằm lại. Hơn 30 năm qua, ông lặng lẽ sưu tầm hồ sơ, đối chiếu tài liệu, kết nối các cựu chiến binh để dựng lại sơ đồ các trận đánh xưa. Không thể nhớ nổi đã bao nhiêu lần ngược xuôi trở lại chiến trường Tây Nguyên nắng gió, người thương binh già ấy chỉ biết rằng, chừng nào bước chân còn đi được, ông vẫn chưa cho phép mình dừng lại: "Tôi đã đúc kết ra, nếu không đi tìm thì không bao giờ tìm được liệt sĩ. Thứ hai nữa kết hợp lại với người cao tuổi, già làng, trưởng bản, ở những làng, những bản có chiến sự của ta xảy ra. Thứ ba nữa phải nghiên cứu công phu các trận đánh, sơ đồ chiến dịch, tìm tòi, suy nghĩ về chiến lược, về đường đi nước bước của các đơn vị thì chúng ta mới đúc kết ra được vị trí nằm ở chỗ nào, trận đánh đó ở phạm vi nào, bộ đội ta phải chôn ở chỗ nào. Mình còn sức khỏe, mình vẫn còn phải tiếp tục đi tìm vị trí, đến khi nào mình không đi được nữa thì thôi - đấy là một quan điểm xuyên suốt của tôi".

Từ những người lính trực tiếp đào tìm trên thực địa đến những cựu chiến binh miệt mài lưu giữ ký ức, mỗi người đang góp một phần sức lực cho hành trình tìm kiếm các anh hùng liệt sĩ.

Chỉ sau hơn 3 tháng triển khai, chiến dịch 500 ngày đêm đã tìm kiếm, quy tập được hơn 1.300 hài cốt liệt sĩ; thu thập hơn 93.000 mẫu sinh phẩm thân nhân; lấy mẫu hơn 35.900 phần mộ liệt sĩ và phân tích thành công hơn 53.000 mẫu ADN. Những con số ấy không chỉ là kết quả của một chiến dịch, mà còn là minh chứng cho sự bền bỉ của biết bao con người đang lặng lẽ nối dài hành trình tri ân.

Vừa trở về sau chuyến khảo sát thực địa kéo dài một ngày rưỡi nhằm xác minh nguồn tài liệu quý do phía nước bạn cung cấp, Thượng tá Nguyễn Cảnh Minh, Giám đốc bảo tàng Quân đoàn 34 không giấu nổi sự xúc động khi chứng kiến tinh thần trách nhiệm và sự đồng lòng của các lực lượng tại hiện trường: "Hơn một ngày rưỡi đi trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt, mưa gió của mùa mưa Tây Nguyên và địa hình đường xã thì rất là vất vả. Nhưng mà được đồng hành cùng một cựu chiến binh năm nay 78 tuổi để đến với các cái địa bàn như thế thì bản thân rất là xúc động và ngưỡng mộ việc làm của cựu chiến binh Hồ Đại Đồng nói riêng và các cái cựu chiến binh trên cả nước nói chung, việc làm của cán bộ chiến sĩ, các đội quy tập cũng như mọi người dân đã nỗ lực trong cái chiến dịch trong ngày đêm".

Dẫu đã có những kết quả bước đầu, công việc phía trước vẫn còn nhiều. Sau gần nửa thế kỷ, dấu tích chiến trường ngày một phai mờ, nhân chứng lịch sử cũng dần vắng bóng. Vì thế, Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ là một đợt cao điểm ngắn hạn, mà là cú hích để tạo dựng nền tảng cho công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ sẽ được tiếp tục bền bỉ trong thời gian tới.

Ở điểm cao 350B (xã Bát Xát, Lào Cai), những nhát cuốc của Thượng tá Phạm Khắc Trường và đồng đội vẫn chưa dừng lại. Cũng như ở nhiều cánh rừng, nhiều chiến trường xưa trên khắp đất nước, hành trình tìm kiếm các anh hùng liệt sĩ vẫn đang tiếp diễn. Bởi phía sau mỗi cuộc tìm kiếm không chỉ là trách nhiệm, mà còn là mệnh lệnh từ trái tim và khát vọng đưa những người còn nằm lại trở về với gia đình, quê hương, góp phần xoa dịu nỗi đau chiến tranh./.