Sau hơn một thập kỷ khảo cứu tư liệu lưu trữ tại Pháp, kết hợp phân tích dữ liệu hàng hải, hậu cần quân sự và các nguồn tư liệu phương Tây, kỹ sư Vũ Đình Thanh vừa công bố công trình nghiên cứu mới liên quan đến giai đoạn cuối thế kỷ XVIII của lịch sử Việt Nam. Công trình tập trung vào việc làm rõ vai trò của Hoàng đế Quang Trung trong tiến trình thống nhất đất nước, đồng thời đưa ra một số luận điểm mới về cục diện lịch sử thời Tây Sơn – Nguyễn Ánh.

Theo tác giả, một trong những vấn đề lớn cần được lý giải là vì sao sau chiến thắng quân Thanh năm 1789, Hoàng đế Quang Trung không tiến hành chiến dịch quân sự quy mô lớn vào Gia Định; đồng thời vì sao trong nhiều năm sau đó, các ghi chép về hoạt động quân sự giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh lại tồn tại nhiều khoảng trống và mâu thuẫn.

Từ việc đối chiếu tư liệu lưu trữ của các giáo sĩ phương Tây, hồ sơ hàng hải và các nguồn tư liệu hiện lưu giữ tại Pháp, nhóm nghiên cứu cho rằng bài toán lương thực đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với cục diện lịch sử giai đoạn 1787–1792.

Nghiên cứu chỉ ra rằng vào cuối thế kỷ XVIII, nhiều khu vực trên thế giới chịu ảnh hưởng của biến động khí hậu cực đoan thuộc thời kỳ được gọi là “Tiểu Băng Hà”. Tại Đại Việt, nhiều vùng ở Bắc Hà và Thanh – Nghệ liên tiếp hứng chịu thiên tai, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp. Trong bối cảnh đó, việc bảo đảm nguồn lương thực cho người dân và quân đội trở thành nhiệm vụ sống còn.

Một trong những tư liệu được nhóm nghiên cứu đặc biệt chú ý là bức thư của Giám mục La Bartette đề ngày 23/7/1788. Trong thư có đoạn đề cập đến việc hàng trăm chiến thuyền được điều động vào khu vực Đồng Nai để vận chuyển gạo. Từ tư liệu này, tác giả đưa ra nhận định rằng Gia Định thời điểm đó giữ vai trò là trung tâm cung ứng lương thực quan trọng đối với triều Tây Sơn.

Theo nghiên cứu, nguồn lương thực từ phía Nam không chỉ góp phần hỗ trợ đời sống dân cư miền Bắc trong giai đoạn khó khăn mà còn tạo điều kiện để nhà Tây Sơn huy động lực lượng quân sự quy mô lớn cho chiến dịch chống quân Thanh đầu năm 1789.

Một luận điểm đáng chú ý khác được công trình đưa ra là giả thuyết về mức độ kiểm soát thực tế của nhà Tây Sơn tại Gia Định sau năm 1789. Nhóm nghiên cứu viện dẫn các phát hiện khảo cổ liên quan đến tiền tệ lưu hành tại Nam Bộ trong giai đoạn cuối thế kỷ XVIII. Theo đó, nhiều đồng tiền thuộc niên hiệu Quang Trung và Cảnh Thịnh được tìm thấy với mật độ đáng kể.

Từ các dữ liệu này, tác giả cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về thực trạng quản lý kinh tế, hành chính và quân sự tại Gia Định trong giai đoạn cuối thế kỷ XVIII, thay vì chỉ dựa vào một nguồn sử liệu đơn lẻ.

Bên cạnh các vấn đề liên quan đến Gia Định, nghiên cứu cũng dành dung lượng lớn để phân tích hệ thống thư từ của Giám mục Bá Đa Lộc thường được sử dụng trong nhiều công trình lịch sử trước đây.

Theo thông tin nhóm nghiên cứu thu thập được từ các cơ sở lưu trữ tại Pháp, một số tài liệu hiện nay được biết đến chủ yếu dưới dạng bản sao hoặc bản đánh máy được thực hiện vào đầu thế kỷ XX. Trên cơ sở đó, tác giả cho rằng cần tiếp tục đối chiếu với các tài liệu gốc nếu có để xác định rõ hơn giá trị tư liệu và độ tin cậy của các nguồn này.

Nhóm nghiên cứu cũng nhắc tới bản Hịch được cho là của Hoàng đế Quang Trung hiện lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Pháp. Theo tác giả, việc đối chiếu các bản lưu trữ quốc tế với những bản dịch và diễn giải trước đây có thể góp phần làm rõ hơn bối cảnh lịch sử cuối thế kỷ XVIII cũng như quan hệ giữa các thế lực trong và ngoài nước thời kỳ này.

Một nội dung khác thu hút sự quan tâm là những phân tích về sự hiện diện của Pháp tại khu vực Đông Dương cuối thế kỷ XVIII. Dựa trên các bản đồ hàng hải, hồ sơ lưu trữ và một số tài liệu quân sự, nhóm nghiên cứu cho rằng các hoạt động chuẩn bị can thiệp của Pháp tại khu vực đã diễn ra sớm hơn so với nhận thức phổ biến hiện nay.

Trong số các tư liệu được công bố có những bản đồ được lưu giữ tại hệ thống lưu trữ quốc gia của Pháp, bao gồm các tài liệu liên quan đến khu vực Gia Định, Côn Đảo và Biển Đông. Theo kỹ sư Vũ Đình Thanh, những bản đồ này phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn của các cường quốc châu Âu đối với Đông Dương trong bối cảnh cạnh tranh về thương mại và tài nguyên chiến lược.

Nghiên cứu cũng mở rộng sang khía cạnh công nghệ quân sự và hậu cần chiến tranh, trong đó nhấn mạnh vai trò của các nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất thuốc súng như diêm tiêu và phốt pho. Theo tác giả, đây là một trong những yếu tố khiến khu vực Đông Dương trở thành địa bàn có ý nghĩa chiến lược đối với nhiều cường quốc phương Tây thời bấy giờ.

Từ việc tổng hợp nhiều nguồn dữ liệu khác nhau, kỹ sư Vũ Đình Thanh đưa ra nhận định rằng các cuộc xung đột cuối thế kỷ XVIII không chỉ đơn thuần là cuộc đối đầu giữa các lực lượng trong nước mà còn chịu tác động đáng kể từ các yếu tố quốc tế và sự can dự của các thế lực bên ngoài.

Tác giả cho biết các kết luận trong công trình được xây dựng trên cơ sở tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa lịch sử, dữ liệu hậu cần, phân tích kỹ thuật và đối chiếu tư liệu lưu trữ. Nhiều nội dung trong nghiên cứu hiện tiếp tục nhận được sự quan tâm của giới nghiên cứu lịch sử và đang được thảo luận từ nhiều góc độ khác nhau.

Theo các nhà nghiên cứu, việc tiếp tục khai thác các nguồn tư liệu lưu trữ quốc tế, đặc biệt là các kho tư liệu tại Pháp, có thể góp phần bổ sung thêm dữ liệu cho việc nghiên cứu lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII. Đồng thời, những tranh luận học thuật phát sinh từ các công trình mới cũng được xem là động lực để mở rộng việc đối chiếu nguồn tư liệu, từ đó có thêm cơ sở tiếp cận khách quan hơn đối với các vấn đề lịch sử còn nhiều ý kiến khác nhau.