Nhóm nghiên cứu gồm Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Huy Hiệu và kỹ sư Vũ Đình Thanh vừa công bố thêm nhiều tài liệu lưu trữ được cho là khai thác từ Lưu trữ Quốc gia Pháp về các lãnh thổ hải ngoại và thuộc địa cũ (ANOM) cùng Thư viện Quốc gia Pháp (Gallica). Theo nhóm nghiên cứu, các tài liệu này góp phần bổ sung thêm tư liệu phục vụ nghiên cứu bối cảnh lịch sử cuối thế kỷ XVIII, đặc biệt là những diễn biến liên quan đến Nguyễn Ánh, Hoàng đế Quang Trung và kế hoạch quân sự của Pháp đối với Đại Việt.

Nhóm nghiên cứu cho biết, sau nhiều năm khảo cứu, đối chiếu và dịch thuật các tài liệu gốc lưu giữ tại Pháp, nhóm đã thu thập được nhiều báo cáo mật, chỉ thị quân sự, nhật ký hành trình của hải quân Pháp cùng các tài liệu ngoại giao. Nhóm tác giả cho rằng những tài liệu này góp phần bổ sung thêm nguồn tư liệu về cách nhìn nhận của giới quân sự và ngoại giao Pháp đối với tình hình Đại Việt giai đoạn 1788-1792.

Một trong những tài liệu được nhóm nghiên cứu đặc biệt nhấn mạnh là báo cáo ngày 18/6/1788 của Bá tước Thomas de Conway - Tổng chỉ huy lực lượng Pháp tại Ấn Độ và Đông Nam Á - gửi Bộ Hải quân và Bộ Ngoại giao Pháp. Theo nhóm nghiên cứu, bản gốc của báo cáo này hiện vẫn được lưu giữ tại ANOM và từng được sử dụng trong quá trình điều trần trước Quốc hội Pháp vào năm 1790.

Theo nhóm nghiên cứu, nội dung báo cáo cho thấy, Nguyễn Ánh khi đó "không sở hữu một nắm đất nào tại Cochinchine", đồng thời đặt câu hỏi: "Vị vua ấy ở đâu? Đó là điều người ta không biết". Báo cáo cũng nêu nhận định rằng phía Pháp chưa xác định được vị trí của Nguyễn Ánh cũng như khả năng tập hợp lực lượng của ông. Từ những tư liệu này, nhóm nghiên cứu cho rằng đến các năm 1788-1789, hải quân Pháp vẫn chưa xác định được tung tích của Nguyễn Ánh và phải triển khai nhiều hoạt động tìm kiếm kết hợp khảo sát, trinh sát quân sự tại khu vực ven biển phía Nam Đại Việt.

Nhóm nghiên cứu cũng giới thiệu chỉ thị ngày 14/8/1788 của Conway giao cho Hiệp sĩ Kersaint - chỉ huy chiến hạm La Dryade - cùng chiến hạm Le Pandoure thực hiện nhiệm vụ khảo sát bờ biển Cochinchine. Theo nội dung tài liệu, nhiệm vụ của đoàn tàu không chỉ là tìm kiếm Nguyễn Ánh mà còn khảo sát các cảng biển, vị trí neo đậu, tuyến vận chuyển pháo binh, kho lương, điều kiện hành quân và thu thập thông tin về lực lượng quân sự tại Đại Việt. Nhóm nghiên cứu nhận định những nội dung này cho thấy phía Pháp đã tiến hành các hoạt động chuẩn bị phục vụ cho khả năng triển khai chiến dịch quân sự trong tương lai.

Đáng chú ý, chỉ thị còn đề cập đến trường hợp nếu Kersaint gặp Nguyễn Ánh trên một tàu Pháp thì không đưa ông về Pondichéry mà để ông lên bờ tại nơi ông mong muốn. Theo nhóm nghiên cứu, chi tiết này phản ánh việc ngay cả bộ chỉ huy quân sự Pháp thời điểm đó cũng chưa xác định được nơi ở của Nguyễn Ánh.

Một tài liệu khác được nhóm nghiên cứu giới thiệu là báo cáo ngày 14/3/1789 của Hiệp sĩ Kersaint gửi Bộ trưởng Hải quân Pháp sau khi kết thúc chuyến khảo sát bờ biển Cochinchine. Theo báo cáo, đoàn tàu đã hoàn thành việc trinh sát, lập bản đồ bờ biển, ghi chép nhật ký hành trình và thu thập các thông tin thực địa. Tiếp đó, trong báo cáo ngày 15/3/1789, Conway đã tổng hợp kết quả chuyến khảo sát, đánh giá khả năng tổ chức lực lượng, chi phí thiết lập căn cứ cũng như phương án chiếm giữ một vị trí tại Cochinchine. Theo nhóm nghiên cứu, các tài liệu này phản ánh quá trình chuẩn bị quân sự của Pháp đối với Đại Việt vào cuối thế kỷ XVIII.

Trên cơ sở hệ thống tài liệu được khai thác từ ANOM, Gallica cùng một số nguồn sử liệu khác của Thái Lan và nhà Thanh, nhóm nghiên cứu đưa ra nhận định rằng Hoàng đế Quang Trung đã hoàn thành việc thống nhất đất nước từ năm 1789. Đồng thời, nhóm tác giả cho rằng triều Tây Sơn đã kiểm soát khu vực Gia Định từ trước đó và xây dựng các vùng sản xuất lương thực quy mô lớn để bảo đảm nguồn hậu cần cho đất nước.

Theo nhóm nghiên cứu, các nguồn tư liệu cũng đặt ra giả thuyết về vai trò của khu vực Gia Định trong việc bảo đảm nguồn lương thực cho triều Tây Sơn cũng như quá trình huy động lực lượng trong cuộc kháng chiến chống quân Thanh. Nhóm nghiên cứu đồng thời dẫn bản Hịch năm 1792 của Hoàng đế Quang Trung như một nguồn tư liệu phục vụ việc đối chiếu, nghiên cứu bối cảnh lịch sử thời kỳ này.

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu và kỹ sư Vũ Đình Thanh cho biết toàn bộ các tài liệu mà nhóm nghiên cứu công bố đều có thể tra cứu tại hệ thống lưu trữ của Pháp. Nhóm tác giả kỳ vọng việc công bố các tài liệu gốc sẽ góp phần bổ sung nguồn tư liệu tham khảo cho giới nghiên cứu, đồng thời mở thêm những hướng tiếp cận trong nghiên cứu lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII trên cơ sở đối chiếu các nguồn lưu trữ trong và ngoài nước.