Hội thảo do Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam phối hợp tổ chức nhằm làm sáng tỏ những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của di tích đền Cơ Xá (tọa lạc tại số 4 phố Nguyễn Huy Tự, phường Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội).

Sự kiện quy tụ đông đảo các nhà khoa học, nhà nghiên cứu hàng đầu thuộc các lĩnh vực Sử học, Nhân học, Văn hóa học, Văn bản học và Tôn giáo học đến từ các cơ quan nghiên cứu uy tín tại Hà Nội. Hội thảo tập trung thảo luận xung quanh hai nội dung cốt lõi: hệ thống hóa tư liệu về thân thế, sự nghiệp của Thái úy Lý Thường Kiệt trong mối liên hệ với vùng đất An Xá - Cơ Xá xưa, và nhận diện đặc trưng tín ngưỡng, từ đó đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị không gian văn hóa đặc thù này.

Dấu tích vật chất nghìn năm của Thăng Long xưa

Theo các nhà khoa học, năm 1010, thực hiện Chiếu dời đô của đức vua Lý Thái Tổ, cư dân làng An Xá đã di dời ra bãi sông Hồng khai hoang lập ấp, dựng nên châu Cơ Xá. Trải bao thăng trầm, ngôi đền thờ Thái úy Việt Quốc công Lý Thường Kiệt tại số 4 phố Nguyễn Huy Tự ngày nay chính là dấu tích vật chất, không gian tâm linh hiếm hoi của làng Cơ Xá Nam xưa còn sót lại ngay giữa lòng nội đô.

PGS.TS Nguyễn Thị Yên, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam cho biết, đền Cơ Xá đã được xếp hạng di sản cấp Thành phố từ nhiều thập kỷ, song đây là lần đầu tiên một hội thảo hệ thống và tổng thể được tổ chức để làm rõ vị trí của đền trong diễn trình lịch sử và đời sống đương đại.

Phân tích về giá trị cốt lõi, PGS.TS Nguyễn Thị Yên nhấn mạnh:

“Giá trị của đền Cơ Xá có hai điểm cơ bản nhất là lịch sử và văn hóa. Đây là ngôi đền cổ duy nhất hiện nay còn giữ lại cái tên gắn với tên làng có lịch sử khoảng 800 - 1000 năm của Thăng Long - Hà Nội. Di tích phản ánh diễn trình lịch sử, lưu giữ phong tục, tín ngưỡng thờ thần nước, thờ Mẫu Thoải của cư dân ven sông Hồng. Trong bối cảnh đương đại, khi ngôi làng cũ không còn, đền là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, là nơi các dòng họ tìm về như một góc quê hương; đồng thời là nơi tôn vinh, phát huy vai trò của vị danh tướng Lý Thường Kiệt - người đầu tiên tuyên bố chủ quyền quốc gia qua bài thơ thần Nam Quốc Sơn Hà”.

Nhấn mạnh dấu ấn "di dân di thần", PGS.TS Bùi Xuân Đính (Nguyên Trưởng phòng Tộc người Việt, Viện Dân tộc học) khẳng định việc thờ phụng tại đây mang ý nghĩa đặc biệt lớn trong việc gắn kết cộng đồng dân cư vùng phía Nam Thăng Long ven sông Hồng, tạo mạch ngầm kết nối bền chặt bất chấp những thay đổi về địa giới hành chính.

Phát huy vai trò cộng đồng trong bảo tồn di sản

Đại diện cho cộng đồng, PGS.TS Đinh Đoàn Long (Phó Tiểu ban Quản lý di tích đền Cơ Xá) khẳng định những đúc kết khoa học sẽ là bài học quý báu truyền lại cho hậu thế học theo tiền nhân để xây dựng đất nước.

Để đưa di sản hòa vào dòng chảy đương đại, các chuyên gia đã hiến kế nhiều giải pháp thiết thực:

• Kiện toàn không gian thờ tự: Tiếp tục sưu tầm tư liệu, phục dựng đồng bộ không gian gắn với tín ngưỡng thờ thần nước, thờ Mẫu Thoải (bà mẹ sông Hồng).

• Nâng cao năng lực cộng đồng: Hỗ trợ các dòng họ tự thân gìn giữ, trông coi và thực hành nghi lễ, đặc biệt là ngày giỗ Tổ (mùng 2 tháng Sáu). Nhà nước đóng vai trò quản lý vĩ mô, cộng đồng là cốt lõi.

• Gắn liền giáo dục và du lịch: Nâng tầm di tích thành "địa chỉ đỏ" giáo dục lịch sử sinh động; chủ động kết nối đền Cơ Xá nội đô với các di tích thờ Lý Thường Kiệt tại Bắc Ninh, Thanh Hóa để kiến tạo hành trình di sản ven sông Hồng; song song với số hóa di sản và đẩy mạnh quảng bá.

Vượt qua những biến động thời gian và làn sóng đô thị hóa, đền Cơ Xá là minh chứng cho sức sống nội sinh mãnh liệt của tín ngưỡng dân gian, một "thực thể di sản sống" lưu giữ ký ức nghìn năm của Thăng Long – Hà Nội.