Hơn hai thập kỷ hoạt động nghệ thuật, nhạc sỹ Nguyễn Văn Chung cho biết ông nhiều lần rơi vào tình trạng bị xâm phạm quyền tác giả dưới nhiều hình thức khác nhau. Theo nam nhạc sỹ, từ thời kỳ nhạc chuông, nhạc chờ bùng nổ, không ít cá nhân đã mạo danh tác giả để ký hợp đồng khai thác ca khúc nhằm thu lợi bất chính.

   Không chỉ vậy, một số đơn vị, ekip còn sử dụng nhiều chiêu thức, ngang nhiên đánh cắp chất xám của các nghệ sỹ và hưởng lợi bất chính trên nền tảng số, nhạc sỹ Nguyễn Văn Chung cho biết: “Thậm chí những hãng đĩa cũng dùng những bản ghi mà các nhạc sỹ, ca sỹ ủy quyền khi họ phân phối phát hành để bán lại cho các đơn vị kinh doanh trái phép, thu lợi bất chính. Tôi còn phải đối mặt với tình trạng bị lén đăng ký trước content ID và bị đánh ngược lại kênh youtobe, kênh nhạc số của mình từ những đơn vị kinh doanh, việc này đã xảy ra với rất nhiều nhạc sỹ, ca sỹ. Chúng tôi cũng liên tục đối mặt với trường hợp, các đơn vị sử dụng sản phẩm âm nhạc để kinh doanh, sản xuất các chương trình ca nhạc mà không hỏi ý kiến nhạc sỹ, không trả tác quyền tương xứng. Điều này đã hình thành thói quen xài chùa, thói quen ăn cắp, dẫn đến thiệt hại to lớn đến các nhạc sỹ.” 

     Không riêng lĩnh vực âm nhạc, điện ảnh cũng là ngành chịu tổn thất nặng nề vì nạn vi phạm bản quyền trên môi trường số. Đạo diễn Nguyễn Hoàng Điệp cho biết việc phim bị khai thác trái phép trên các website không chính thống hay các nền tảng trực tuyến đã tồn tại nhiều năm và dần trở thành “nếp tiêu dùng quen thuộc”: “Bộ phim đầu tay của tôi đang bị leak trên các trang, rồi bộ phim ngắn thứ 2 của tôi cũng đang ở trên vô số các trang youtobe khác. Bộ phim đầu tiên tôi sản xuất cho đạo diễn Phan Đăng Di cũng đang bị leak từ rất lâu rồi, đương nhiên là khai thác và thu lợi trái phép trên các tác phẩm này. Vừa qua đã có những phản ứng rất mạnh mẽ của cơ quan chính quyền Nhà nước, các cơ quan quản lý và ngay lập tức được sự hưởng ứng của những người làm phim, không phải chỉ trong nước đâu mà quốc tế nữa.” 

     Sự quyết liệt của cơ quan chức năng được thể hiện rõ qua việc ngày 16/5, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố 7 bị can trong 5 vụ án “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Các bị can gồm Nguyễn Hải Bình - Tổng giám đốc BH Media; Võ Văn Nam - Giám đốc Lululola Entertainment; cùng nhiều cá nhân liên quan khác, trong đó có ca sĩ Quang Lập.

     Theo điều tra ban đầu, các đối tượng đã tổ chức ghi âm, ghi hình các tác phẩm âm nhạc rồi chỉnh sửa, sao chép và đăng tải lên YouTube khi chưa được sự đồng ý của tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả, hưởng lợi lớn từ hành vi sai phạm này. Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an cho biết, đang tiếp tục mở rộng điều tra, truy thu tài sản và chỉ đạo công an các địa phương xử lý những hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tương tự trên phạm vi cả nước.

     Theo NSƯT Bùi Như Lai, Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu- Điện ảnh Hà Nội, việc xử phạt hiện nay là cần thiết để đưa môi trường sáng tạo vào khuôn khổ pháp luật: “Có một quãng thời gian rất dài người dân sử dụng tràn lan trên không gian số, không được kiểm soát và đến bây giờ đặt họ quay trở lại, họ phải trả phí. Tôi cho rằng điều cốt lõi là vấn tề tư duy của những người đang dùng bây giờ. Nhưng tôi tin rằng thế hệ gen y và gen z họ rất tôn trọng kỹ năng sáng tạo của những người làm sáng tác, những người làm văn học nghệ thuật, những người viết tiểu thuyết hay truyện ngắn hay âm nhạc, phim. Thế hệ trẻ đấy rất đáng để kỳ vọng. Để phát triển chúng ta cần những luật và những người đang trong dòng chảy đấy phải tôn trọng luật đấy, làm sao đưa tất cả mọi thứ trong xã hội vào một trật tự.”

     Đồng quan điểm, ông Trịnh Quang Tùng, Phó Tổng Giám đốc phụ trách Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương cho biết, hiện nay các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật đều buộc phải kiểm soát chặt chẽ nguồn âm thanh, hình ảnh trước khi sử dụng: “Cơ quan chúng tôi đang cố gắng kiểm soát kỹ về âm thanh, đặc biệt là âm nhạc và hình ảnh của chính mình và hình ảnh của các đơn vị khác đã xin phép hoặc mua. Nguồn tư liệu đó phải được xác định, được cho phép của nơi đó thì mình mới dám sử dụng. Còn nếu mình sử dụng bừa bãi, không kiểm soát thì chắc chắn tác phẩm đấy, một là không có giá trị, hai là chúng ta sẽ bị phạt thông qua những điều luật bản quyển hiện nay. Đặc biệt, trong thời đại số, họ kiểm soát rất dễ".

    Tại khoản 3 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ quy định rõ: tổ chức, cá nhân khi sử dụng tác phẩm để biểu diễn trước công chúng, sao chép, phân phối hoặc truyền đạt tác phẩm trên Internet phải được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả, trừ một số trường hợp ngoại lệ theo luật định. Việc tự ý ghi âm, ghi hình, sản xuất và phát hành tác phẩm âm nhạc trên nền tảng số nhằm mục đích thương mại là hành vi khai thác quyền tài sản của tác giả và hoàn toàn có thể bị xử lý hình sự. Theo Điều 225 Bộ luật Hình sự, hành vi cố ý xâm phạm quyền tác giả với quy mô thương mại hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên có thể bị xử lý hình sự.

     Từ thực tế hiện nay, Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch kiêm thành viên sáng lập Công ty Luật SBLAW cho rằng, cùng với việc xử lý nghiêm các vụ việc điển hình, cần tiếp tục củng cố hệ thống pháp lý số, hoàn thiện cơ chế quản lý bản quyền trên các nền tảng trực tuyến và nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền sở hữu trí tuệ: “Trên không gian mạng còn liên quan đến các đơn vị phân phối, ví dụ như nền tảng Youtube..có những cơ chế về mặt kỹ thuật rất phức tạp và dẫn đến có rất nhiều tranh chấp với các nền tảng này. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước, tôi cho rằng cần nghiên cứu để bổ sung các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ liên quan đến cách thức phối hợp giữa các cơ quản này với các nền tảng phát hành đối với các tác phẩm. Các cơ quan chức năng muốn xử lý được thì phải có chứng cứ vi phạm, phải có cơ chế để phối hợp, trên cơ sở đó chúng ta mới có cơ sở để xử lý một cách triệt để.”  

      Trong kỷ nguyên số, bản quyền không còn là câu chuyện riêng của nghệ sỹ hay các nhà sản xuất nội dung, mà là thước đo cho mức độ văn minh của môi trường sáng tạo và tiêu dùng. Việc mạnh tay xử lý các hành vi xâm phạm quyền tác giả thời gian qua cho thấy quyết tâm lập lại trật tự trên không gian mạng, chấm dứt tư duy “xài chùa” đã tồn tại suốt nhiều năm.