Việc Việt Nam tham gia Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) vào năm 1998 đã mở thêm một cánh cửa quan trọng trong tiến trình hội nhập quốc tế của Việt Nam. Gần 30 năm qua, từ một thành viên tích cực, Việt Nam từng bước khẳng định vai trò, tiếng nói và năng lực đóng góp vào hợp tác khu vực. Trong bối cảnh kinh tế thế giới có nhiều biến động, cạnh tranh chiến lược gia tăng và những yêu cầu mới về tăng trưởng, APEC 2027 là cơ hội để Việt Nam tiếp tục phát huy vai trò và nâng tầm vị thế trong khu vực. Nhìn lại hành trình đã qua và những kỳ vọng phía trước, phóng viên Đài Tiếng nói Việt Nam phỏng vấn PGS.TS Hoàng Hải Hà, Giảng viên cao cấp, Phó Tổng biên tập Tạp chí Khoa học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, người có nhiều năm nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Việt Nam.

PV: Thưa bà, năm 1998, Việt Nam gia nhập APEC trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công cuộc đổi mới, mở cửa và hội nhập quốc tế. Việc tham gia một cơ chế tập hợp nhiều nền kinh tế lớn và năng động như APEC đã mở ra những không gian đối ngoại mới nào cho Việt Nam?

PGS.TS Hoàng Hải Hà: Theo tôi, để thấy hết ý nghĩa của việc gia nhập APEC, cần đặt dấu mốc này trong tiến trình mở cửa và hội nhập của Việt Nam lúc bấy giờ. Sau khi gia nhập ASEAN năm 1995, tham gia APEC năm 1998 giúp Việt Nam mở rộng không gian hợp tác ra toàn khu vực châu Á – Thái Bình Dương, nơi tập trung nhiều nền kinh tế lớn và những trung tâm thương mại, đầu tư, công nghệ quan trọng của thế giới. Việt Nam có thêm một diễn đàn để trực tiếp trao đổi với các đối tác trên cơ sở bình đẳng, đồng thời đưa những nhu cầu phát triển của mình vào các cuộc thảo luận chung.

Không gian mới ấy trước hết là sự gắn kết chặt chẽ hơn giữa đối ngoại và phát triển kinh tế. Các hoạt động trong APEC tạo thêm điều kiện để Việt Nam giới thiệu môi trường đầu tư, kết nối doanh nghiệp, tiếp cận kinh nghiệm quản lý và tìm hiểu những yêu cầu của thị trường khu vực. Những cuộc tiếp xúc bên lề cũng mở thêm kênh thúc đẩy quan hệ song phương. Giá trị của APEC vì thế vượt ra ngoài thời gian diễn ra các hội nghị.

Một ý nghĩa nữa là cơ hội học hỏi và chuẩn bị năng lực hội nhập. APEC hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, không ràng buộc và đồng thuận. Cách thức hợp tác này tạo điều kiện để những nền kinh tế có trình độ phát triển khác nhau cùng tham gia, trao đổi chính sách và nâng cao năng lực. Đối với Việt Nam khi đó, đây là môi trường có giá trị để tích lũy kinh nghiệm hợp tác kinh tế quốc tế.

Nhìn lại, tôi cho rằng gia nhập APEC thể hiện một lựa chọn có tầm nhìn: chủ động gắn sự phát triển của đất nước với những dòng vận động lớn của kinh tế khu vực. Từ lựa chọn ấy, Việt Nam từng bước có thêm điều kiện để mở rộng quan hệ, tăng cường sự tin cậy và tham gia sâu hơn vào việc giải quyết các vấn đề chung.

PV: Việt Nam đã đảm nhiệm thành công vai trò chủ nhà APEC vào các năm 2006, 2017, và năm APEC 2027 sắp tới cũng được đặt nhiều kỳ vọng. Theo bà, các dấu mốc đó cho thấy sự trưởng thành như thế nào trong tư duy và năng lực ngoại giao đa phương của Việt Nam?

PGS.TS Hoàng Hải Hà: Theo tôi, sự trưởng thành thể hiện rõ ở khả năng đóng góp ngày càng sâu vào nội dung hợp tác. Đảm nhiệm vai trò chủ nhà đòi hỏi năng lực tổ chức, nhưng còn đòi hỏi khả năng lựa chọn ưu tiên, điều phối thảo luận và tìm kiếm những điểm mà các thành viên có thể cùng chấp nhận.

Năm 2006, Việt Nam lần đầu làm chủ nhà APEC trong giai đoạn đang đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế. Một kết quả đáng chú ý là Kế hoạch Hành động Hà Nội thực hiện Lộ trình Busan, xác định những hành động cụ thể để thúc đẩy các mục tiêu tự do hóa, thuận lợi hóa thương mại và đầu tư. Điều đó cho thấy Việt Nam đã có khả năng phối hợp cùng các thành viên chuyển định hướng hợp tác thành chương trình hành động.

Đến năm 2017, đóng góp của Việt Nam thể hiện rõ hơn ở những vấn đề liên quan đến chất lượng tăng trưởng và tương lai của khu vực. Tuyên bố Đà Nẵng cùng các văn kiện liên quan đã chú trọng tăng trưởng bao trùm, phát triển nguồn nhân lực trong kỷ nguyên số và năng lực của doanh nghiệp nhỏ. Việc thành lập Nhóm Tầm nhìn APEC cũng góp phần chuẩn bị cho định hướng hợp tác sau năm 2020. Đây là những nội dung gắn với lợi ích lâu dài của nhiều thành viên, đồng thời phù hợp với nhu cầu phát triển của Việt Nam.

Năm 2027 đặt ra yêu cầu cao hơn, bởi môi trường hợp tác có nhiều khác biệt và sức ép hơn trước. Theo tôi, thước đo quan trọng sẽ là khả năng duy trì đối thoại và tạo ra những kết quả thiết thực trong hoàn cảnh đó. Việt Nam cần phát huy kinh nghiệm đã tích lũy để đề xuất các sáng kiến có tính khả thi, đáp ứng được mối quan tâm của các thành viên.

Qua ba dấu mốc, có thể thấy tư duy ngoại giao đa phương ngày càng chủ động hơn: vừa tranh thủ điều kiện thuận lợi cho phát triển đất nước, vừa thực hiện trách nhiệm đóng góp vào sự phát triển chung của khu vực, tức là khẳng định vai trò là thành viên tích cực, chủ động và có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế.

PV: APEC được xây dựng trên nền tảng thúc đẩy tự do hóa thương mại, đầu tư, tăng cường liên kết và hợp tác kinh tế. Tuy nhiên, hiện nay, những giá trị này đang chịu sức ép từ cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, xu hướng bảo hộ thương mại, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và nguy cơ phân mảnh kinh tế toàn cầu. Trong năm APEC 2027, Việt Nam cần có cách tiếp cận ra sao để vừa bảo vệ lợi ích quốc gia, vừa phát huy vai trò thúc đẩy đối thoại, hợp tác và đồng thuận trong khu vực, thưa bà?

PGS.TS Hoàng Hải Hà: Tôi cho rằng điểm xuất phát là xác định rõ lợi ích lâu dài của Việt Nam. Với một nền kinh tế gắn kết sâu với thị trường quốc tế, Việt Nam cần môi trường hòa bình, ổn định; cần thương mại và đầu tư thông suốt; cần những quy định minh bạch, có thể dự báo. Vì vậy, thúc đẩy hợp tác khu vực cũng chính là góp phần bảo vệ điều kiện phát triển của đất nước.

Trong vai trò chủ nhà, Việt Nam cần kiên trì cách tiếp cận cân bằng, tôn trọng lợi ích chính đáng của các thành viên và giữ trọng tâm hợp tác kinh tế của APEC. Điều này phù hợp với Tầm nhìn Putrajaya 2040, trong đó các thành viên khẳng định hướng tới môi trường thương mại, đầu tư mở, công bằng, minh bạch và không phân biệt đối xử.

Về phương pháp, theo tôi, cần bắt đầu từ những vấn đề mà các bên đều có nhu cầu hợp tác. Dù còn khác biệt, các nền kinh tế vẫn cần giảm chi phí giao dịch, bảo đảm chuỗi cung ứng, phát triển nhân lực và giúp doanh nghiệp thích ứng với công nghệ mới. Việt Nam có thể đề xuất những chương trình cụ thể trong các lĩnh vực này, với mục tiêu rõ ràng và khả năng triển khai thực tế. Từng kết quả nhỏ, nếu đáp ứng đúng nhu cầu, sẽ góp phần duy trì lòng tin và tạo điều kiện cho những đồng thuận rộng hơn.

Đồng thời, quá trình chuẩn bị phải gắn chặt với nhu cầu trong nước. Cần lắng nghe doanh nghiệp, địa phương, các cơ sở nghiên cứu và đào tạo để biết chúng ta đang thiếu công nghệ gì, cần kỹ năng nào, gặp trở ngại ở đâu khi tham gia thị trường khu vực. Từ đó, các ưu tiên đối ngoại mới có thể chuyển thành lợi ích cụ thể.

Tôi cũng cho rằng cần có kỳ vọng thực tế. APEC không thể giải quyết mọi bất đồng chiến lược giữa các thành viên. Nhưng APEC có thể giữ các kênh trao đổi hoạt động, giúp các bên nhận diện lợi ích chung và tiếp tục hợp tác ở những lĩnh vực có điều kiện. Trong bối cảnh hiện nay, duy trì được khả năng cùng làm việc và tạo ra kết quả thực chất đã là một đóng góp có ý nghĩa.

PV: Xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Hoàng Hải Hà về cuộc phỏng vấn này!