Trong kho tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam, tín ngưỡng thờ Néak Tà của đồng bào Khmer Nam Bộ mang những giá trị riêng biệt, gắn với đời sống tinh thần, phong tục và sinh hoạt cộng đồng qua nhiều thế hệ. Được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024, Lễ hội Đom Lơng Néak Tà không chỉ là niềm tự hào của đồng bào Khmer mà còn là một nét văn hóa đặc sắc của vùng đất ĐBSCL. Trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị đăng cai APEC 2027 tại Phú Quốc, An Giang, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản này mở ra thêm cơ hội giới thiệu bản sắc văn hóa địa phương đến bạn bè quốc tế.

Đối với đồng bào Khmer, Néak Tà được xem là vị thần bảo hộ phum sóc, che chở người dân trước những điều không may, phù hộ cho cuộc sống bình an, sản xuất thuận lợi. Tín ngưỡng này có từ lâu đời, gắn với quan niệm của cư dân nông nghiệp về sự linh thiêng của thiên nhiên. Những hòn đá, cây cổ thụ, mô đất, bến sông… được người xưa lựa chọn làm nơi thờ phụng. Trong đó, hòn đá tự nhiên thường là biểu tượng tiêu biểu của Néak Tà, thể hiện sự thanh khiết, bền vững và sức mạnh bảo vệ cộng đồng.

Hằng năm, vào khoảng tháng 3 đến tháng 5 âm lịch, khi mùa khô chuyển sang mùa mưa, các phum sóc Khmer tổ chức lễ cúng Néak Tà. Đây cũng là thời điểm người nông dân chuẩn bị bước vào vụ sản xuất mới. Lễ cúng không chỉ để cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt mà còn là dịp tưởng nhớ, tri ân những người có công với cộng đồng.

Ông Achar Thạch Khia, người vận động bà con tổ chức lễ cúng Néak Tà hằng năm tại xã Tập Ngãi, tỉnh Vĩnh Long, cho biết:

“Đối với chúng tôi cúng Neak Ta còn mang ý nghĩa gìn giữ văn hóa truyền thống, do đó chúng tôi luôn chú trọng việc truyền lại, hướng dẫn lớp trẻ thực hiện nghi thức này không để bị mai một. Qua từng năm, lễ cúng Neak Ta ngày càng đông vui, mọi người tự giác đến phụ giúp Ban tổ chức và chuẩn bị lễ vật tươm tất nhất có thể”.

Một nét đặc sắc của lễ hội là sự tham gia tự nguyện của người dân trong phum sóc. Mỗi gia đình tùy điều kiện đóng góp tiền bạc, gạo, muối và lễ vật để cùng tổ chức. Trong nghi thức truyền thống, người dân dâng cúng đầu heo, gà, chuối, dừa, cơm, hoa quả và nhiều lễ vật khác. Các vị sư được thỉnh đến tụng kinh cầu an. Đại diện cộng đồng báo cáo tình hình sản xuất, dâng lễ vật và cầu xin Néak Tà tiếp tục che chở cho dân làng. Sau nghi thức cúng, bà con cùng dùng bữa cơm đoàn kết, tiếng Khmer gọi là Samaki.

Ông Achar Thạch Chịa, người cùng địa phương với Achar Thạch Khia, lý giải:

“Neak Ta là vị thần có quyền năng bảo hộ dân làng. Do đó người nào có công đóng góp xây dựng, bảo vệ cộng đồng khi chết người cũng được dân làng quý trọng, tác tượng, cúng bái để tỏ lòng thành kính và cầu xin phước lành, tai qua nạn khỏi. Cúng Neak Ta không phải là hình thức mê tín mà là để tỏ lòng biết ơn đối với những bậc có công với dân làng, cộng đồng đoàn kết hơn”.

Cùng với ý nghĩa tín ngưỡng, lễ hội còn phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa trong cộng đồng các dân tộc. Ở những phum sóc có người Việt, người Khmer và người Hoa cùng sinh sống, bà con đều có thể tham gia các hoạt động lễ hội. Qua đó, tín ngưỡng thờ Néak Tà không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Khmer mà còn trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng.

Để phát huy giá trị truyền thống, việc bảo tồn những yếu tố gốc của tín ngưỡng được các nhà nghiên cứu văn hóa đặc biệt quan tâm. Thạc sĩ Lâm Sa Ron, Phó Hiệu trưởng Trường Trung cấp Pali – Khmer Vĩnh Long, nhấn mạnh:

“Chúng ta nên gìn giữ cho được những tập tục mà tổ tiên đã để lại. Vì tín ngưỡng linh vật là thờ cúng những gì tiền nhân cho là linh thiêng như cây cổ thụ, tảng đá, đồi núi… Đặc biệt là hòn đá, vì hòn đá được cho là vật tượng trưng cho Néak Tà. Hiện cũng có nhiều nơi dựng cả tượng Ây Sây, Ây Sô… không sao, nhưng đừng bỏ đi cái gốc của Néak Tà”.

Hiện nay, tỉnh Vĩnh Long có khoảng 250 miếu thờ Néak Tà. Nhiều miếu được người dân tu bổ, xây dựng khang trang hơn, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Ngày 21/2/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 377/QĐ-BVHTTDL, đưa Lễ hội Đom Lơng Néak Tà của người Khmer tỉnh Trà Vinh trước đây, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long, vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ. Ông Kiên Om Rông, Bí thư Chi bộ ấp Đà Hòa, xã Hưng Mỹ - một trong những nơi tổ chức lễ hội Đom Lơng Néak Tà trạng trọng nhất cho biết:

“Các di sản văn hóa của dân tộc Khmer luôn được Đảng, Nhà nước quan tâm tạo điều kiện để chúng ta gìn giữ, bảo tồn và phát huy. Đặc biệt là tục cúng Neak Ta được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Vì vậy là thế hệ con cháu phải quyết tâm gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mình.”

Hướng tới Tuần lễ cấp cao APEC 2027 tại Phú Quốc, An Giang, việc bảo tồn và phát huy những di sản văn hóa đặc sắc như Lễ hội Đom Lơng Néak Tà càng có thêm ý nghĩa. Bởi bên cạnh những lợi thế về cảnh quan thiên nhiên, kinh tế và du lịch, bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc cũng là một phần tạo nên sức hấp dẫn riêng của vùng đất ĐBSCL. Những phong tục, nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng được gìn giữ qua nhiều thế hệ chính là những câu chuyện văn hóa chân thực, có khả năng kết nối con người và tạo nên sự đồng cảm trong giao lưu quốc tế.

Từ một sinh hoạt tín ngưỡng gắn bó với từng phum sóc, Lễ hội Đom Lơng Néak Tà hôm nay đã trở thành di sản văn hóa được ghi nhận ở cấp quốc gia. Bảo tồn đúng những giá trị truyền thống, đồng thời giới thiệu di sản bằng những hình thức phù hợp, không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc Khmer mà còn làm phong phú thêm hình ảnh một ĐBSCL đa dạng văn hóa, giàu bản sắc và thân thiện. Đây cũng là một trong những cách để văn hóa địa phương góp thêm sắc màu cho bức tranh Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế tại APEC 2027./.