# Kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch sâu sắc, thuế quan dần nhường chỗ cho “bức tường” công nghệ và an ninh nguồn cung. Đứng trước ngã rẽ này, Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) buộc phải chuyển mình từ hội nhập sang tự cường. Trong đó, việc Việt Nam làm Chủ nhà APEC 2027 chính là đòn bẩy chiến lược để nâng tầm vị thế quốc gia trong chuỗi cung ứng mới.

Ngã rẽ địa kinh tế: Khi thế giới không còn “phẳng”

Suốt ba thập kỷ qua, các nền kinh tế APEC - chiếm gần 40% dân số toàn cầu và khoảng 60% GDP thế giới - luôn là đầu tàu của cỗ máy toàn cầu hóa. Thế nhưng, không gian kinh tế ấy đang bị chia cắt bởi các rào cản địa lý và chính trị. Thế giới không còn “phẳng” khi các quốc gia lớn đặt ưu tiên an ninh quốc gia lên trên hiệu quả kinh tế. Những hàng rào thuế quan thông thường nay được thay thế bằng lệnh kiểm soát xuất khẩu chip bán dẫn, cuộc đua thâu tóm khoáng sản thiết yếu, hay các đạo luật trợ cấp nội địa nhằm bảo hộ công nghệ lõi…

Hệ quả tất yếu là làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng sang các nước đồng minh/thân thiện (friend-shoring) và giảm thiểu rủi ro (de-risking). Thay vì sản xuất ở nơi có chi phí nhân công giá rẻ, nguồn vốn đầu tư hàng nghìn tỷ USD đang bị nắn dòng khi đưa nhà máy về nước hoặc chuyển sang các quốc gia đồng minh. Cuộc đua khoanh vùng các mỏ khoáng sản thiết yếu (đất hiếm, lithium), hay việc dịch chuyển các siêu nhà máy bán dẫn khỏi những “điểm nóng” địa chính trị ở châu Á để kéo về châu Mỹ, châu Âu cũng là một minh chứng cụ thể cho hệ quả từ sự đứt gãy chuỗi cung ứng. Số liệu từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) chỉ ra, số lượng các biện pháp can thiệp chính sách và hạn chế thương mại toàn cầu đã tăng gấp ba lần kể từ năm 2019.  

Sự phân mảnh không gian kinh tế này khiến chuỗi cung ứng châu Á - Thái Bình Dương đứng trước nguy cơ đứt gãy. Điều này đẩy APEC vào tình thế bắt buộc phải thay đổi. Tư duy mở cửa thị trường đơn thuần không còn đủ sức bảo vệ các thành viên; APEC phải chuyển hướng sang kiến tạo sự “tự cường” để chống chịu trước các cú sốc địa chính trị mới.

Chính sự đứt gãy này đã giáng một đòn trực diện vào triết lý tồn tại của APEC. Một diễn đàn sinh ra với sứ mệnh dỡ bỏ mọi rào cản sẽ tồn tại thế nào, khi chính các thành viên lớn nhất lại đang ráo riết xây lên những “bức tường” để phòng thủ lẫn nhau? Trọng tâm lúc này không còn là “mở cửa thị trường bằng mọi giá”, mà là làm sao để duy trì sự liên kết, giúp các nền kinh tế có khả năng “tự cường” và đứng vững trước các cú sốc địa chính trị. Đó chính là bối cảnh nền tảng buộc APEC phải bước qua Mục tiêu Bogor để khoác lên mình một sứ mệnh mới mang tên Tầm nhìn Putrajaya 2040.

Từ Bogor đến Putrajaya: Từ tự do hoá đến tựcường

Trong suốt chiều dài lịch sử của mình, APEC đã đề ra hàng trăm sáng kiến, nhưng “Mục tiêu Bogor 1994” và “Tầm nhìn Putrajaya 2040” mang tính biểu tượng đặc biệt. Việc đặt hai dấu mốc này cạnh nhau minh chứng rõ nét nhất cho sức sống của APEC. Bogor 1994 là hiện thân của kỷ nguyên mở cửa, với mục tiêu dỡ bỏ thuế quan đã giúp thuế trung bình khu vực giảm ngoạn mục từ 17% (1989) xuống 5% trong những năm gần đây.

Tuy nhiên, khi thuế quan không còn là rào cản lớn nhất, Tầm nhìn Putrajaya 2040 ra đời để gánh vác một sứ mệnh phức tạp hơn. Nếu Bogor phá bỏ các “biên giới vật lý” (hàng hóa), thì Putrajaya phải thiết lập luật chơi cho các “biên giới vô hình” (dòng chảy dữ liệu, tiêu chuẩn xanh, an ninh chuỗi cung ứng). APEC cho thấy sự thức thời: Tự do hóa là chưa đủ, khu vực cần sự tự cường để không đổ vỡ trước các cú sốc bên ngoài.

Phân tích về sự dịch chuyển này, chuyên gia Enzo Sim, nhà nghiên cứu Lịch sử và Quốc phòng Đông Nam Á nhận định:

“Sự khác biệt lớn nhất là các rào cản thương mại hiện nay phức tạp hơn nhiều so với 30 năm trước. Thời kỳ Bogor tập trung vào việc giảm thuế quan. Ngày nay, doanh nghiệp phải đối mặt với một loạt thách thức mới, bao gồm yêu cầu bảo vệ dữ liệu, quy định an ninh mạng, tiêu chuẩn môi trường và an ninh chuỗi cung ứng”.

Theo chuyên gia, khó khăn nằm ở chỗ những quy định này phản ánh ưu tiên chính đáng của quốc gia để bảo vệ an ninh kinh tế, nhưng khi chúng khác biệt quá lớn giữa các thị trường, các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), sẽ phải chịu chi phí tuân thủ rất cao. Ông Enzo Sim nhấn mạnh, thách thức hiện nay không đơn thuần là làm cho thương mại cởi mở hơn, mà làm thế nào để các hệ thống kinh tế khác biệt có thể vận hành cùng nhau một cách hiệu quả.

Sức mạnh của sự “không ràng buộc”

Nhiều nhà phân tích từng e ngại ngã rẽ địa kinh tế sẽ làm APEC “rỗng ruột”. Khi cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO đình trệ, liệu một diễn đàn hoạt động theo nguyên tắc đồng thuận, tự nguyện và không ràng buộc pháp lý như APEC có thể làm được gì?

Thực tế chứng minh điều ngược lại. Chính tính chất “không ràng buộc” lại là vùng đệm ngoại giao hiếm hoi giữ các nền kinh tế đối đầu chịu ngồi lại cùng bàn đàm phán.

Đồng tình với quan điểm này, ông Enzo Sim khẳng định cơ chế tự nguyện của APEC là một thế mạnh lớn trong môi trường toàn cầu đầy bất trắc.

“Với căng thẳng địa chính trị và chủ nghĩa bảo hộ gia tăng, APEC cung cấp một nền tảng quan trọng để các nền kinh tế có hệ thống khác nhau tiếp tục đối thoại. Dù không có các cam kết ràng buộc pháp lý khiến tiến độ đôi khi chậm lại, giá trị thực sự của APEC nằm ở khả năng xây dựng lòng tin, phát triển các cách tiếp cận chung và giữ cho tiến trình hợp tác luôn tiến bước, ngay cả khi các nền kinh tế có những bất đồng”

Thay vì ép buộc ký kết hiệp ước cứng nhắc, APEC đóng vai trò như một “vườn ươm” các tiêu chuẩn thực dụng. Một ví dụ điển hình là Danh mục Hàng hóa Môi trường APEC khi các thành viên tự nguyện cắt giảm thuế quan đối với 54 mặt hàng thân thiện với môi trường. Hay trong nền kinh tế số, Hệ thống Quy tắc Xuyên biên giới về Quyền riêng tư (CBPR) của APEC đang trở thành chuẩn mực để các tập đoàn đa quốc gia luân chuyển dữ liệu an toàn.

Từ Bắc Kinh 2026 đến tâm thế người kiến tạo của Việt Nam 2027

Năm 2026, Trung Quốc đảm nhận vai trò Chủ tịch APEC với các ưu tiên xoay quanh chuyển đổi xanh, kinh tế số và củng cố chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, bối cảnh cạnh tranh công nghệ có thể tạo ra những lực cản nhất định, đòi hỏi một quá trình thương lượng phức tạp.

Đặt trong dòng chảy đó, việc Việt Nam tiếp quản vai trò Chủ nhà APEC 2027 mang ý nghĩa vươn tầm chiến lược. Nhận định về kỳ vọng của quốc tế đối với Việt Nam, chuyên gia Enzo Sim cho rằng, Việt Nam có vị thế rất tốt để đóng vai trò cầu nối mang tính xây dựng. Trong thời điểm các công ty đang đánh giá lại chuỗi cung ứng, Việt Nam có thể khuyến khích hợp tác khu vực mạnh mẽ hơn mà không ép buộc các nền kinh tế phải chọn phe.

“Thiết thực nhất lúc này là thúc đẩy các giải pháp mang lại lợi ích chung. Chẳng hạn, Việt Nam có thể khuyến khích hợp tác hải quan tốt hơn, minh bạch hơn trong chuỗi cung ứng và tăng cường kết nối giữa các công ty đa quốc gia với các nhà cung cấp nhỏ trong khu vực. Một kỳ APEC 2027 thành công sẽ chứng minh rằng an ninh kinh tế và hợp tác khu vực không nhất thiết phải triệt tiêu lẫn nhau.”

Đón APEC 2027, Việt Nam bước vào với tâm thế chủ động tham gia kiến tạo luật chơi mới. Đây vừa là thách thức, vừa là thời cơ vàng để Việt Nam đóng vai trò trung gian “mềm hóa” các chuỗi đứt gãy, biến cam kết tự cường của APEC thành động lực phát triển thực tế./.

PV/VOV1