Những chứng tích lịch sử để lại đến hôm nay như Mộc bản, Châu bản triều Nguyễn, các bộ sử như Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, hay câu chuyện về đội Hoàng Sa, đội Bắc Hải thuộc triều Nguyễn là những chứng cứ lịch sử rõ ràng, khẳng định quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa. Chuyên mục Tìm hiểu biển đảo Việt Nam hôm nay, chúng ta cùng nhìn lại những chứng tích ấy để có thêm nhận thức sâu sắc hơn về chủ quyền biển đảo, giữ gìn và tiếp nối truyền thống cha ông bảo vệ vững chắc từng tấc đảo sải biển, phần máu thịt thiêng liêng của Tổ quốc ngoài khơi xa. 

Những chứng cứ lịch sử xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam tại Hoàng Sa, Trường Sa

Từ nhiều thế kỷ trước, người Việt đã vượt biển ra những vùng biển đảo xa xôi Hoàng Sa, Trường Sa. Theo các tư liệu lịch sử, từ khoảng thế kỷ XVII, chính quyền các chúa Nguyễn đã tổ chức Đội Hoàng Sa, tuyển người ở vùng ven biển Quảng Ngãi, trong đó có cư dân đảo Lý Sơn. Đội gồm khoảng 70 suất đinh, được giao nhiệm vụ ra Hoàng Sa theo mùa.

Điều đáng nói là hoạt động ấy diễn ra trong điều kiện hết sức khắc nghiệt. Những chiếc thuyền nhỏ, phương tiện định vị và thông tin liên lạc còn rất thô sơ, trong khi vùng biển Hoàng Sa nổi tiếng với những dòng hải lưu phức tạp, bão tố và đá ngầm. Những chuyến đi kéo dài nhiều tháng, thường từ tháng 3 đến tháng 8 âm lịch.

Trong đời sống dân gian ở Lý Sơn, ký ức về những người đi Hoàng Sa đã được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa là một biểu hiện rõ nét của ký ức ấy.

Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa là lễ thức dân gian gắn liền với quá trình hình thành và hoạt động của đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải năm xưa. Nghi lễ này nhằm tưởng nhớ công lao của các hùng binh Hoàng Sa đã vâng lệnh triều đình ra quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa cắm mốc, khẳng định chủ quyền, khai thác sản vật. Nhiều người đã mãi mãi nằm lại giữa biển khơi, để lại niềm tiếc thương cho quê hương.

Từ đội hùng binh Hoàng Sa đến ngư dân bám biển hôm nay

Hàng trăm năm trước, từ đảo Lý Sơn, những chiến binh trong đội Hoàng Sa, được lựa chọn từ những ngư dân vùng biển Quảng Ngãi đã vượt sóng ra Hoàng Sa trong những chuyến đi mà họ biết trước có thể không trở về.

Từ những người lính Hoàng Sa năm xưa đến ngư dân Lý Sơn hôm nay có một khoảng cách hàng trăm năm, điều kiện lịch sử cũng hoàn toàn khác nhau. Nhưng có một điểm nối đáng chú ý: đó là ý chí kiên cường, vượt muôn trùng sóng gió để vươn khơi bám biển, vừa mưu sinh, vừa bảo vệ chủ quyền của Tổ quốc.

Những người trong Đội Hoàng Sa năm xưa đã để lại cho hôm nay một di sản không chỉ bằng những trang tư liệu, mà bằng ký ức về những con người đã vượt sóng ra biển. Ngư dân hôm nay đang tiếp nối truyền thống lịch sử ấy bằng những chuyến tàu ra khơi với quyết tâm và ý thức tạo dựng một nền kinh tế biển mạnh, một cộng đồng cư dân biển bền vững và một Việt Nam thực sự làm chủ không gian biển của mình, trở thành quốc gia biển mạnh như tinh thần Nghị quyết 20 Hội Nghị Trung ương 3./.