Trung Quốc chiếm khoảng 22% thị phần xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam. Đây là thị trường có lợi thế về khoảng cách vận chuyển, sức tiêu thụ lớn và nhu cầu đa dạng. Tuy nhiên, tại hội nghị “Cập nhật và phổ biến thông tin các quy định về an toàn thực phẩm và kiểm dịch động, thực vật (SPS) trong Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực RCEP và Nghị định số 280 của Trung Quốc” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức mới đây, các chuyên gia cho rằng khi các tiêu chuẩn nhập khẩu được siết chặt, chỉ một sai sót về hồ sơ, mã đăng ký, thông tin nhãn hoặc chất lượng lô hàng cũng có thể khiến doanh nghiệp phải bổ sung giấy tờ, hàng bị lưu giữ hoặc hoạt động xuất khẩu bị gián đoạn.

Theo ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Trung Quốc là thị trường có nhiều thay đổi về SPS. Từ 1/1/2026 đến 12/5/2026 RCEP ra đến 135/495 thông báo, chiếm 28,2% về thay đổi các biện pháp an toàn thực phẩm và an toàn dịch bệnh. Các thông báo này đã được dịch sáng Tiếng Việt và đăng trên website của Văn phòng SPS Việt Nam. Thứ 2 có thông báo quan trọng là Nghị định 280 của Hải quan Trung Quốc. Với việc chuẩn bị, cập nhật và điều chỉnh kịp thời, ông Ngô Xuân Nam cho rằng chúng ta hoàn toàn chủ động để thực hiện Nghị định này.

Điểm đáng chú ý của Nghị định 280 là cơ chế đăng ký cơ sở sản xuất, chế biến thực phẩm nước ngoài được quản lý theo mức độ rủi ro của sản phẩm. Với các nhóm thực phẩm thuộc danh mục phải được cơ quan có thẩm quyền của nước xuất khẩu giới thiệu đăng ký, doanh nghiệp cần đáp ứng yêu cầu thẩm định và có hồ sơ theo quy định. Những nhóm khác có thể thực hiện đăng ký theo hình thức được phía Trung Quốc cho phép, nhưng doanh nghiệp vẫn phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin và việc tuân thủ yêu cầu an toàn thực phẩm.

Quy định mới cũng tạo thuận lợi hơn cho nhiều cơ sở đã đăng ký. Phần lớn trường hợp đủ điều kiện được tự động gia hạn mã đăng ký thêm 5 năm; nhóm không thuộc diện gia hạn tự động phải thực hiện thủ tục theo thời hạn quy định.

Nghị định 280 chủ yếu điều chỉnh việc đăng ký cơ sở sản xuất, chế biến và lưu trữ thực phẩm xuất khẩu sang Trung Quốc. Với nông sản tươi chưa qua chế biến, doanh nghiệp cần kiểm tra quy định đăng ký và khai báo riêng dành cho nông sản ăn được, cùng các yêu cầu kiểm dịch và thỏa thuận song phương của từng mặt hàng.

Do đó, doanh nghiệp xuất khẩu phải làm việc chặt chẽ với hợp tác xã, cơ sở sơ chế và người trồng. Vùng nguyên liệu cần có nhật ký sản xuất, mã số vùng trồng hoặc cơ sở đóng gói theo yêu cầu của từng mặt hàng, quy trình sử dụng vật tư đầu vào và khả năng truy xuất đến từng lô hàng. Người sản xuất cần thay đổi tư duy từ làm theo kinh nghiệm sang sản xuất theo tiêu chuẩn của thị trường đã xác định. Cần tuân thủ hướng dẫn sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, ghi chép nhật ký canh tác, thu hoạch đúng thời điểm, phân loại đúng quy cách và bảo đảm điều kiện sơ chế, bảo quản.

Về phía cơ quan quản lý, việc cập nhật cảnh báo SPS, hướng dẫn thủ tục đăng ký và giải đáp vướng mắc cần được thực hiện thường xuyên, kịp thời. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng cho biết, các cơ quan của Bộ NN&MT cùng các đơn vị chuyên môn sẽ đồng hành với doanh nghiệp, tháo gỡ khó khăn và hỗ trợ các doanh nghiệp, hiệp hội chủ động ứng phó với Nghị định 280.

Nghị định 280 không chỉ đặt ra yêu cầu tuân thủ mới mà còn cho thấy xu hướng quản lý nhập khẩu dựa trên rủi ro, tăng trách nhiệm của cơ sở sản xuất và kiểm tra sau đăng ký. Muốn khai thác bền vững thị trường Trung Quốc, nông sản Việt Nam cần chuyển từ lợi thế về sản lượng và giá thành sang năng lực bảo đảm chất lượng ổn định, hồ sơ minh bạch và truy xuất rõ ràng. Chuẩn bị từ vùng nguyên liệu, nhà máy đến từng chứng từ xuất khẩu chính là cách thiết thực nhất để giảm rủi ro thông quan, bảo vệ uy tín hàng Việt và duy trì thị trường lâu dài.