IUU và sự sống còn của ngư dân

"Thẻ vàng" đang siết chặt từng chuyến biển, ảnh hưởng uy tín quốc gia và thách thức tính bền vững của nguồn lợi biển. “Khi bị cảnh báo thẻ vàng của EC, Việt Nam sẽ gặp rất nhiều rào cản trong việc xuất khẩu thủy sản vào thị trường châu Âu. Khách hàng của doanh nghiệp là những nhà nhập khẩu rất kêu ca rằng do Việt Nam mất uy tín”, bà Cao Thị Kim Lan là Tổng giám đốc Công ty CP Thủy sản Bình Định (Bidifisco) cho biết.

"Ngư dân phải vay vốn, trả lãi ngân hàng, liên quan đến cơm áo gạo tiền của gia đình. Những vi phạm liên quan đã bị EC phạt thẻ vàng, ảnh hưởng tới gia đình mình, địa phương và kéo theo nhiều hệ lụy”, ông Trương Quang An, xã Đông Trạch, tỉnh Quảng Trị bày tỏ.

Từ tháng 10/2017, Ủy ban châu Âu (EC) áp dụng cảnh báo “thẻ vàng IUU” đối với hàng hóa thủy sản của Việt Nam. Kể từ đó, ngành thủy sản nước ta và hàng triệu ngư dân đứng trước nhiều sóng gió, không có đường lùi. Sau khi Việt Nam nhận cảnh báo “thẻ vàng”, 100% lô hàng thủy sản xuất khẩu sang Liên minh châu Âu (EU) phải kiểm soát hồ sơ nguồn gốc nghiêm ngặt. Gần 9 năm qua, hoạt động xuất khẩu sang thị trường châu Âu gặp nhiều khó khăn, tác động trực tiếp đến kinh tế biển ở nhiều địa phương, ảnh hưởng đời sống của hàng vạn gia đình ngư dân và cả hình ảnh quốc gia trên trường quốc tế.

Ông Nguyễn Văn Long, Công ty TNHH MTV xuất nhập khẩu thủy sản Hải Phú, tỉnh Quảng Ngãi lo lắng khi doanh nghiệp Việt Nam mất lợi thế cạnh tranh. “Thực tế, tiềm năng, sản lượng hải sản khai thác của tỉnh Quảng Ngãi rất nhiều nhưng toàn vào cảng cá tư nhân, doanh nghiệp thu mua xuất khẩu sang các nước châu Á cũng ổn định, nhưng không đủ điều kiện xuất sang châu Âu, sản lượng xuất khẩu châu Âu giảm”, ông Long cho hay.

Cảnh báo từ EC buộc Việt Nam phải tái cấu trúc ngành thủy sản theo hướng minh bạch, hiện đại và bền vững hơn. Trong nhiều năm qua, Bộ Chính trị, Ban Bí thư và Chính phủ Việt Nam có nhiều chỉ đạo quyết liệt về chống khai thác IUU (bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định), tập trung vào việc gỡ "thẻ vàng" của EC. Chủ trương của Đảng và Nhà nước Việt Nam về chống khai thác IUU là xuyên suốt, quyết liệt, coi đây là nhiệm vụ chính trị quan trọng, vì lợi ích quốc gia, dân tộc.

Việc gỡ "thẻ vàng" EC, đặt ra trọng tâm là kiểm soát tàu cá “3 không”, xử lý nghiêm vi phạm, hoàn thiện pháp lý, ứng dụng công nghệ, và chuyển đổi sinh kế cho ngư dân, nêu rõ trách nhiệm người đứng đầu các cấp. Tại các phiên họp của Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác IUU, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính yêu cầu người đứng đầu các Bộ, ngành, địa phương phải chịu trách nhiệm trực tiếp nếu để xảy ra tình trạng tàu cá vi phạm hoặc chậm tiến độ gỡ thẻ vàng IUU.

"Người đứng đầu các Bộ, ngành, địa phương chịu trách nhiệm trực tiếp, toàn diện trước Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ. Nếu để tái diễn tình trạng tàu cá vi phạm hoặc chậm tiến độ gỡ thẻ vàng IUU, tất cả trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, các đơn vị, địa phương phải chủ động làm, không để chậm trễ”, Thủ tướng chỉ rõ.

Việt Nam đã triển khai đồng bộ các giải pháp quyết liệt và xuyên suốt từ Trung ương đến địa phương. Hàng tuần, Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ họp Ban Chỉ đạo Quốc gia, tập trung chỉ đạo các Bộ, ngành và địa phương thực thi nghiêm túc nhiệm vụ chống khai thác IUU với nhiều biện pháp mạnh. Hệ thống văn bản pháp luật đã được sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện khung pháp lý và thể chế theo hướng tiệm cận các quy định quốc tế. Luật Thủy sản 2017 và hệ thống văn bản dưới Luật yêu cầu quản lý chặt chẽ hoạt động của tàu cá, truy xuất nguồn gốc hải sản, lắp đặt thiết bị giám sát hành trình cho tàu cá và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, kể cả cấm khai thác.

Ông Vũ Duyên Hải, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, Việt Nam đang có hệ thống pháp luật toàn diện và hài hòa, theo đúng quy định của luật pháp quốc tế, Việt Nam đã thể hiện rõ quyết tâm chính trị và hành động quyết liệt trên hành trình gỡ “thẻ vàng” IUU.

“Việc thực thi pháp luật đã có sự chuyển biến mạnh mẽ, hiện đã có 8 sự răn đe rất quyết liệt và chuyển biến trong thực tế, do đó tỷ lệ tàu cá vi phạm bây giờ còn rất thấp. Đó là một trong các chuyển biến rất rõ rệt. Về kiểm soát đội tàu không đủ điều kiện thì đảm bảo tất cả tàu cá không đủ điều kiện hoạt động được kiểm soát neo đậu tại chỗ và không được phép ra khơi tham gia hoạt động đánh bắt”, ông Hải khẳng định.

Gỡ “thẻ vàng”, hiện thực hóa khát vọng biển xanh

Phía sau những tàu cá không đủ điều kiện ra khơi phải nằm bờ gỉ sét là những khoản nợ ngân hàng chồng chất và tiếng thở dài của ngư dân cả đời chỉ biết bám biển mưu sinh. “Cuộc chiến” chống khai thác bất hợp pháp giờ đây không chỉ là câu chuyện gỡ khó cho xuất khẩu, mà là sự sống còn của hàng triệu số phận đang bấp bênh theo từng con sóng.

Trên các ngư trường xa bờ, mọi hành trình trên biển đều được truyền tín hiệu về trung tâm giám sát 24/7. Nếu tàu cá mất kết nối hoặc vượt ranh giới trên biển, hệ thống sẽ lập tức phát cảnh báo trên hệ thống giám sát hành trình (VMS). Việc lắp đặt thiết bị giám sát hành trình trên tàu cá có chiều dài từ 15 mét trở lên đã đạt 100%.

Ngư dân Trần Văn Đoàn, ở xã Đông Trạch, tỉnh Quảng Trị bộc bạch, việc tuân thủ quy định giờ đã trở thành thói quen trong mỗi chuyến biển. “Trước lúc ra khơi phải khởi động thiết bị giám sát hành trình trước 2 tiếng đồng hồ, khi xuất cảng thì mọi thủ tục giấy tờ phải đầy đủ mới được đi", ông Đoàn nói.

Không chỉ trên biển, việc kiểm soát tàu cá cũng được siết chặt ở các cảng cá. Tại cảng cá Thọ Quang, phường Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng, mỗi tàu cá ra vào cảng đều phải khai báo hành trình, nộp nhật ký khai thác và kiểm tra sản lượng. Ông Nguyễn Lại, Trưởng Ban Quản lý cảng cá Đà Nẵng khẳng định, nếu thiếu một mắt xích trong hồ sơ truy xuất nguồn gốc, lô hàng sẽ không được xác nhận. “Ban Quản lý bố trí khu vực riêng để tập trung các tàu cá thuộc diện ‘3 không’ nhằm dễ kiểm soát. Công tác phối hợp xử lý vi phạm, kiểm soát sản lượng đều đảm bảo”, ông Lại nói.

Thời gian gần đây, việc thực thi pháp luật và xử phạt vi phạm trên biển đã áp dụng các chế tài nghiêm khắc như mức phạt tiền cao, tước giấy phép khai thác đối với các hành vi cố tình. Trên biển, các lực lượng Cảnh sát biển, Kiểm ngư và Bộ đội Biên phòng tăng cường tuần tra kiểm soát.

Ông Võ Văn Hải, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản - Biển đảo tỉnh Quảng Ngãi cho biết, sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng chức năng đã mang lại hiệu quả rõ rệt. “Chống khai thác IUU triển khai rất quyết liệt theo chỉ đạo của Thủ tướng. Tỉnh ủy, UBND tỉnh chỉ đạo rất quyết liệt, đến nay cơ bản đảm bảo từ quản lý đội tàu đảm bảo theo điều kiện theo quy định. Thứ hai là truy xuất nguồn gốc thủy sản khi đánh bắt trên biển về cập cảng đảm bảo nguồn gốc để sau này có cơ sở truy xuất. Địa phương quản lý chặt tàu không đảm bảo điều kiện mà đi khai thác xử lý nghiêm các tàu vi phạm”, ông Hải cho biết.

Trong “cuộc chiến” chống khai thác IUU, công nghệ hay pháp luật chỉ là điều kiện cần. Điều quan trọng hơn chính là sự thay đổi nhận thức và hành động của ngư dân. Giờ đây, từ việc ghi nhật ký khai thác, bật thiết bị giám sát hành trình đến tuân thủ ranh giới đánh bắt... đều là những thói quen mới hình thành đối với ngư dân đi biển. Các mô hình “dân vận khéo”, phổ biến pháp luật đến tận hộ ngư dân, chủ tàu và trách nhiệm của các doanh nghiệp, hiệp hội nghề cá đã góp phần nâng cao nhận thức lẫn hành động cho nhiều ngư dân trong việc tuân thủ các quy định chống khai thác IUU.

Ngư dân Nguyễn Văn Tài, ở làng chài Mân Quang, phường Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng cho rằng, những người trực tiếp bám biển mỗi ngày đã cảm nhận rõ sự thay đổi từ nhận thức đến hành động, đó là cách giữ nghề biển cho con cháu mai sau. “Biển nuôi sống bà con mình bao đời nay. Nếu mình đánh bắt không đúng quy định thì sau này con cháu cũng khó mà còn nguồn sống. Bà con đi biển cũng mong vừa làm ăn được, vừa giữ được biển lâu dài”, ông Tài cho hay.

Không để lỗi của một cá nhân, tập thể ảnh hưởng sự phát triển thủy sản bền vững

Trong những tháng đầu năm 2026, tình hình thế giới có nhiều biến động phức tạp, đặc biệt là khu vực Trung Đông xuất hiện những điểm nóng về địa chính trị lẫn kinh tế. Bức tranh toàn cảnh đó tác động bất lợi cho việc phát triển kinh tế - xã hội. Giữa gọng kìm của giá dầu leo thang và các quy định ngặt nghèo từ “thẻ vàng” IUU, khát vọng bám biển của ngư dân đứng trước những thách thức rất lớn.

Tại cuộc họp lần thứ 32 của Ban Chỉ đạo quốc gia chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) vào chiều ngày 03/3 vừa qua, Thủ tướng Phạm Minh Chính tiếp tục khẳng định quyết tâm phải gỡ bằng được “thẻ vàng” IUU và phát triển ngành thủy sản bền vững.

Thủ tướng cũng chỉ ra những tồn tại, hạn chế cần tập trung khắc phục. Đó là việc ứng dụng công nghệ, dữ liệu quản lý hoạt động khai thác thuỷ sản cần phải được triển khai liên thông, đồng bộ hơn, bảo đảm tiêu chí "đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung". Việc xử lý theo 5 khuyến cáo của EC phải tiếp tục hoàn thiện rõ ràng, cụ thể hơn. Tiến độ chuyển đổi nghề ở một số địa phương còn chậm. Thủ tướng nhấn mạnh "Không để lỗi của một cá nhân, một tập thể ảnh hưởng đến nỗ lực chung của cả đất nước".

"Mục tiêu cao nhất trong thời gian tới là đảm bảo hai mục tiêu: vừa phát triển bền vững ngành thủy sản của Việt Nam, theo sự phát triển chung của đất nước tăng trưởng hai con số, đồng thời là phải gỡ thẻ vàng IUU theo khuyến cáo của EC. Đây vừa là sự phát triển nhanh bền vững của đất nước, vừa là danh dự uy tín của quốc gia, của dân tộc, của Đảng Nhà nước; vừa là phục vụ lợi ích hợp pháp chính đáng của người dân. Tinh thần là không để lỗi của một cá nhân, một tập thể ảnh hưởng đến nỗ lực chung của đất nước và phát triển bền vững của ngành thuỷ sản", Thủ tướng Phạm Minh Chính nêu rõ.

Chống khai thác hải sản bất hợp pháp là “cuộc chiến” sống còn của ngư dân. Bộ Chính trị, Ban Bí thư và Chính phủ Việt Nam đã thể hiện quyết tâm cao độ gỡ "thẻ vàng" của EC, nhấn mạnh trách nhiệm người đứng đầu, yêu cầu chuyển biến thực chất, xử lý nghiêm vi phạm, chuyển đổi sinh kế ngư dân và tăng cường truyền thông quốc tế. “Cuộc chiến” chống khai thác IUU không chỉ để gỡ bỏ một cảnh báo thương mại mà còn là hành trình tái cấu trúc nghề cá, bảo vệ nguồn lợi biển và giữ gìn uy tín quốc gia trên thị trường quốc tế.

Dù còn nhiều thách thức nhưng những chuyển biến trong thời gian vừa qua cho thấy, Việt Nam đang đi đúng hướng trong nỗ lực gỡ “thẻ vàng” IUU.

Ông Julien Guerrier, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Liên minh châu Âu (EU) tại Việt Nam đánh giá cao những nỗ lực của Việt Nam trong việc chống IUU. “Trước hết tôi xin khẳng định, việc chống khai thác thủy sản bất hợp pháp và không được quản lý là vì lợi ích của Việt Nam và ngư dân Việt Nam. Tôi hy vọng rằng với sự hợp tác tốt đẹp của các cơ quan chức năng Việt Nam ở cấp quốc gia và địa phương, chúng tôi sẽ sớm có thể khẳng định rằng việc thực thi pháp luật chống IUU tại Việt Nam là thỏa đáng và thẻ vàng có thể được gỡ bỏ”.

Từ những thay đổi trong mỗi ngư dân, trên từng con tàu, từng bến cảng và từng chuyến biển… cũng dần mở ra tương lai tươi sáng cho ngành thủy sản Việt Nam: xây dựng một nghề cá “Trách nhiệm - Bền vững - Hội nhập". Chính sự đồng lòng giữa Chính phủ, doanh nghiệp và ngư dân là chìa khóa để EC sớm gỡ bỏ "thẻ vàng".

                                                                             Nhóm PV VOV Miền Trung