Tại cảng cá Tam Quan, phường Hoài Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai, không khí chuẩn bị cho những chuyến biển mới diễn ra khẩn trương. Dưới khoang tàu, đá lạnh được chuyển xuống hầm bảo quản. Trên boong, ngư lưới cụ được kiểm tra cẩn thận. Trước khi nhổ neo, mỗi con tàu đều phải hoàn tất kiểm tra giấy tờ, giấy phép khai thác và thiết bị giám sát hành trình (VMS).

Khác với nhiều năm trước, việc kiểm tra giờ đây không còn được xem là thủ tục bắt buộc mà đã trở thành thói quen của nhiều chủ tàu. Sau gần 9 năm triển khai các giải pháp chống khai thác IUU, nhận thức của ngư dân đã có sự thay đổi rõ rệt.

Ngư dân Phan Văn Đô, phường Hoài Nhơn, tỉnh Gia Lai chia sẻ: "Tôi được các anh Cảnh sát biể, Bộ đội Biên phòng cũng như chính quyền địa phương tuyên truyền không đánh bắt bất hợp pháp, không khai thác các loài thủy sản quý hiếm, không vi phạm vùng biển nước ngoài. Mỗi ngư dân đi biển cũng là góp phần giữ gìn chủ quyền biển đảo".

Ý thức của ngư dân được nâng lên là kết quả của quá trình tuyên truyền, vận động bền bỉ từ chính quyền địa phương, lực lượng Biên phòng, Cảnh sát biển và các tổ chức nghề cá.

Kiểm soát từ bờ ra biển

Tại các cửa biển, cán bộ Biên phòng duy trì nghiêm việc kiểm tra điều kiện xuất bến của tàu cá. Không chỉ kiểm tra hồ sơ, giấy phép khai thác, lực lượng chức năng còn giám sát liên tục tín hiệu VMS, kịp thời phát hiện tàu mất kết nối hoặc có dấu hiệu vượt ranh giới cho phép.

Song song với đó, các mô hình tự quản trên biển tiếp tục phát huy hiệu quả. Riêng tỉnh Gia Lai hiện có 546 tổ tàu thuyền an toàn với hơn 9.600 ngư dân tham gia; 5.768 tàu cá được cập nhật trên cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (VnFishbase) và hơn 3.100 tàu cá có chiều dài từ 15 mét trở lên đã lắp đặt thiết bị giám sát hành trình.

Theo Trung tá Giáp Minh Nam, Bí thư Đảng ủy, Chính trị viên Đồn Biên phòng Tam Quan Nam, điều quan trọng nhất không phải là xử lý vi phạm mà là giúp ngư dân hiểu và tự giác chấp hành pháp luật.

"Nhận thức pháp luật của ngư dân ngày càng được nâng lên rõ rệt. Bà con yên tâm khai thác đúng ngư trường truyền thống, góp phần phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển đảo."Trung tá Giáp Minh Nam nhấn mạnh.

Nhờ triển khai đồng bộ các giải pháp, tính từ đầu năm 2025 đến nay, Gia Lai không có tàu cá nào bị nước ngoài bắt giữ do vi phạm vùng biển nước ngoài, đồng thời địa phương cũng đã rà soát, phân loại đội tàu và triển khai hỗ trợ chuyển đổi nghề cho 807 tàu cá không còn đủ điều kiện khai thác.

Cảnh sát biển đồng hành cùng ngư dân từ bờ ra biển

Nếu Biên phòng là lực lượng kiểm soát ngay từ cửa biển thì Cảnh sát biển là lực lượng đồng hành với ngư dân trên các ngư trường xa bờ. Ngoài nhiệm vụ tuần tra, kiểm tra, kiểm soát, nhiều năm qua, các đơn vị Cảnh sát biển đã triển khai hàng trăm đợt tuyên truyền pháp luật tại các xã, phường ven biển; tổ chức đối thoại với ngư dân, cấp phát tài liệu, hướng dẫn quy định của Luật Thủy sản năm 2017, quy định chống khai thác IUU và vận động ngư dân ký cam kết không vi phạm vùng biển nước ngoài.

Theo Đại tá Lâm Sơn Tùng, Phó Tham mưu trưởng, BTL Cảnh sát biển Việt Nam, muốn chống IUU hiệu quả thì trước hết phải xây dựng được niềm tin của ngư dân đối với lực lượng thực thi pháp luật. Cảnh sát biển luôn xác định ngư dân vừa là đối tượng tuyên truyền, vừa là người bạn đồng hành trên biển. Khi bà con hiểu pháp luật, chấp hành pháp luật thì không chỉ góp phần gỡ 'thẻ vàng' mà còn bảo vệ chính sinh kế của mình và khẳng định chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc.

Từ thực tế triển khai chương trình "Cảnh sát biển đồng hành với ngư dân", nhiều địa phương đã hình thành mối liên kết chặt chẽ giữa lực lượng thực thi pháp luật với cộng đồng ngư dân. Những buổi tuyên truyền không còn khô cứng mà gắn với đối thoại, giải đáp trực tiếp các vướng mắc của bà con trước mỗi chuyến biển.

Chống khai thác IUU - Sức mạnh từ sự phối hợp của cả hệ thống

Theo đánh giá của các cơ quan chức năng, chống khai thác IUU là nhiệm vụ liên ngành, liên địa phương và không một lực lượng nào có thể thực hiện hiệu quả nếu hoạt động riêng lẻ.

Phát biểu tại Hội nghị sơ kết cao điểm chống khai thác IUU, Trung tướng Lê Quang Đạo, Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam nhấn mạnh: "Muốn gỡ được cảnh báo 'thẻ vàng' của EC phải phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị; trong đó các lực lượng trên biển như Cảnh sát biển, Bộ đội Biên phòng, Hải quân, Kiểm ngư cần phối hợp chặt chẽ với cấp ủy, chính quyền địa phương để quản lý tốt tàu cá, ngăn chặn vi phạm ngay từ gốc."

Thực tế cho thấy, ở những địa phương làm tốt công tác phối hợp, số vụ vi phạm đã giảm rõ rệt. Không chỉ kiểm soát tàu cá trước khi xuất bến, các lực lượng còn thường xuyên trao đổi dữ liệu giám sát hành trình, phối hợp xử lý các tình huống phát sinh trên biển và cùng chính quyền cơ sở tuyên truyền đến từng chủ tàu, thuyền trưởng.

Việc kết nối giữa lực lượng thực thi pháp luật với các nghiệp đoàn nghề cá, tổ đội đoàn kết trên biển cũng góp phần hình thành mạng lưới giám sát cộng đồng, giúp ngư dân nhắc nhở nhau chấp hành quy định trong suốt quá trình khai thác.

Chung mục tiêu vì nghề cá bền vững

Thực hiện các khuyến nghị của Ủy ban châu Âu (EC), Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực trong quản lý đội tàu, kiểm soát sản lượng khai thác và giám sát hành trình tàu cá. Tuy nhiên, để tiến tới gỡ bỏ hoàn toàn cảnh báo "thẻ vàng", nhiệm vụ quan trọng nhất vẫn là ngăn chặn triệt để tình trạng tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài. Điều đó đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ hơn nữa giữa Cảnh sát biển, Bộ đội Biên phòng, Kiểm ngư, chính quyền địa phương và cộng đồng ngư dân.

Khi mỗi chuyến tàu ra khơi đều được quản lý chặt chẽ từ bến cảng; khi mỗi ngư dân đều hiểu rằng tuân thủ pháp luật cũng chính là bảo vệ sinh kế của mình, thì cuộc chiến chống khai thác IUU sẽ không chỉ hướng tới mục tiêu gỡ "thẻ vàng", mà còn tạo nền tảng cho một nghề cá hiện đại, có trách nhiệm và phát triển bền vững.

Hà Phương