Sau gần 9 năm kể từ khi Ủy ban châu Âu (EC) áp dụng cảnh báo "thẻ vàng" đối với thủy sản Việt Nam, chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) không còn là nhiệm vụ riêng của ngành thủy sản hay các lực lượng thực thi pháp luật trên biển. Quan trọng hơn, đó là hành trình xây dựng một nghề cá có trách nhiệm, trong đó bảo vệ và phục hồi nguồn lợi thủy sản là nền tảng cho phát triển bền vững.

Thực tế cho thấy, chống khai thác IUU không chỉ nhằm đáp ứng các khuyến nghị của EC hay tháo gỡ rào cản thương mại. Xa hơn, đó là giải pháp để bảo vệ nguồn lợi biển đang chịu nhiều sức ép, duy trì sinh kế lâu dài cho hàng triệu ngư dân và giữ gìn an ninh, chủ quyền trên các vùng biển của Tổ quốc.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 7 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt gần 6,78 tỷ USD, tăng 11,5% so với cùng kỳ năm trước; riêng tháng 7 tiếp tục vượt mốc 1 tỷ USD. Những tín hiệu tích cực này cho thấy ngành thủy sản đang phục hồi, nhưng để đạt mục tiêu xuất khẩu trên 12 tỷ USD trong năm, điều kiện tiên quyết vẫn là duy trì một nghề khai thác minh bạch, hợp pháp và bền vững.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, bên cạnh hoàn thiện thể chế và tăng cường quản lý đội tàu, lực lượng Cảnh sát biển Việt Nam đang trở thành một trong những lực lượng nòng cốt trong công tác tuyên truyền, vận động ngư dân chấp hành pháp luật và bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

Thời gian qua, Bộ Tư lệnh Cảnh sát biển Việt Nam đã phối hợp chặt chẽ với cấp ủy, chính quyền địa phương, các lực lượng chức năng và cơ quan báo chí đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật bằng nhiều hình thức đa dạng, phù hợp với từng địa bàn, từng nhóm đối tượng. Nhiều mô hình đã phát huy hiệu quả như "Cảnh sát biển đồng hành với ngư dân", "Em yêu biển, đảo quê hương", "Phiên tòa giả định", tuyên truyền trực tiếp tại cảng cá, khu neo đậu tránh trú bão, đến từng hộ dân, từng tàu cá theo phương châm "đến từng nhà, rà từng tàu". Cùng với đó là việc phát tờ rơi, ứng dụng mã QR, nhắn tin, tuyên truyền qua hệ thống thông tin nghề cá và kết hợp tuyên truyền ngay trong quá trình tuần tra, kiểm tra, kiểm soát trên biển.

Theo Đại tá Trương Bá Long, Phó Tham mưu trưởng Cảnh sát biển Việt Nam, việc đổi mới phương thức tuyên truyền, tập trung vào các chủ tàu, thuyền trưởng, các trường hợp từng vi phạm hoặc có nguy cơ vi phạm đã tạo chuyển biến rõ nét về nhận thức của ngư dân. Khi hiểu đúng quy định của Luật Thủy sản năm 2017, hiểu rõ hậu quả của khai thác IUU đối với chính sinh kế của mình, nhiều ngư dân đã chủ động chấp hành quy định về thiết bị giám sát hành trình (VMS), ghi nhật ký khai thác, cập cảng đúng quy định, không xâm phạm vùng biển nước ngoài và tích cực tham gia bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

Hiệu quả của công tác tuyên truyền được thể hiện bằng những chuyển biến thực tế. Nhiều địa phương đã giảm mạnh số vụ tàu cá mất kết nối VMS, giảm tình trạng vượt ranh giới trên biển, đồng thời nâng cao tỷ lệ truy xuất nguồn gốc thủy sản. Hơn 80.000 tàu cá đã được cập nhật trên cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia VNFishbase; hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT) ngày càng được triển khai rộng rãi tại các cảng cá, góp phần kiểm soát chặt chẽ sản lượng khai thác và đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu.

Tuy nhiên, theo ông Lê Trần Nguyên Hùng, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Bộ Nông nghiệp và môi trường, nguồn lợi thủy sản nước ta vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng khai thác quá mức, sử dụng nghề cấm, ngư cụ không đúng quy định, khai thác cá chưa đến tuổi trưởng thành, đánh bắt trong vùng cấm hoặc thời gian cấm vẫn còn xảy ra ở nhiều nơi. Những hành vi này không chỉ làm suy giảm nguồn lợi và hệ sinh thái biển mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển lâu dài của ngành thủy sản.

Trong bối cảnh nguồn lực quản lý còn hạn chế, bảo vệ nguồn lợi thủy sản không thể chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý hay lực lượng thực thi pháp luật. Muốn xây dựng nghề cá hiện đại, có trách nhiệm, cần có sự tham gia của toàn xã hội, trong đó ngư dân giữ vai trò trung tâm. Mỗi chuyến biển đúng quy định, mỗi mẻ lưới không khai thác tận diệt, mỗi lần chấp hành nghiêm Luật Thủy sản năm 2017 đều góp phần phục hồi nguồn lợi biển và nâng cao uy tín thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Bảo vệ nguồn lợi thủy sản vì thế không chỉ là yêu cầu trước mắt để sớm gỡ cảnh báo "thẻ vàng" IUU của EC, mà còn là chiến lược lâu dài nhằm bảo đảm an ninh nguồn lợi, phát triển kinh tế biển bền vững và giữ gìn chủ quyền quốc gia. Trong hành trình đó, Cảnh sát biển Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò là lực lượng nòng cốt trên biển, vừa thực thi pháp luật, vừa là cầu nối đưa pháp luật đến với ngư dân, góp phần hình thành văn hóa khai thác có trách nhiệm vì một nghề cá xanh, hiện đại và phát triển bền vững.

Hà Phương