Để giải quyết tình trạng rác thải tồn đọng trong khu dân cư, từ nhiều năm trước huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định cũ đã xây dựng một bãi tập kết rác và lò đốt rác tập trung tại thôn Thanh Long, xã Giao Thanh cũ, nay là xã Giao Minh, tỉnh Ninh Bình. Việc xây dựng bãi rác và lò đốt rác thủ công tập trung những ngày đầu đã cơ bản giải quyết được tình trạng rác thải tồn đọng trong các khu dân cư khi áp lực dân số và sự phát triển chưa lớn. Tuy nhiên, hiện nay bãi rác này đã quá tải, khi mỗi ngày có hàng tấn rác tập kết về đây và chỉ với một lò đốt rác thủ công, không thể giải quyết hết lượng rác thải ra mỗi ngày trong các khu dân cư. Chính vì vậy, rác được chất thành những đống cao như núi, gây mùi hôi thối, đó là chưa kể khi lò đốt rác vận hành, làn khói đen kịt, ảnh hưởng đến các khu dân cư xung quanh.

Gia đình ông Đinh Văn Truyên, xóm Thanh Long, nhà cách bãi rác khoảng hơn 200 mét luôn trong tình trạng cửa đóng then cài, kể cả khi có người ở nhà. “Nhà tôi cứ đến ngày lễ tập trung là con cái không đến, vì đến có tập trung ăn uống thì nó mùi lắm, nó không đến. Ở đây cứ tầm năm rưỡi chiều, giáo dân về dự lễ ở đây là nó mùi không chịu nổi, cũng mong là các bác quan tâm đến khu xóm chúng tôi để chuyển đổi bãi rác này càng nhanh càng tốt”. Ông Đinh Văn Truyên nói.

Không chỉ gia đình ông Truyên, nhiều hộ dân xóm Thanh Long và các xóm xung quanh đều phải chịu chung tình cảnh tương tự. Bà Phạm Thị Tiến, xóm Thanh Long cho biết; do bãi tập kết rác và lò đốt rác không cách xa khu dân cư là mấy, nên khi lò hoạt động, khói và mùi rác dễ dàng phát tán theo gió, bao trùm lên các khu dân cư xung quanh. Đặc biệt, vào những ngày thời tiết oi bức hoặc có gió đông, gió nam, mùi khét từ rác cháy càng trở nên nồng nặc, len lỏi vào từng ngõ xóm, từng hộ gia đình, người dân trong xóm hầu như gia đình nào cũng phải đóng cửa khi lò đốt rác hoạt động: “Họ đốt không cứ giờ, lúc thì sáng 8-9 giờ, lúc thì chiều, rồi gió đông nó bạt vào gia đình chúng tôi là không chịu nổi, ăn cơm thì phải đóng cửa, cái mùi nó hôi, nó tanh, khẳm lắm. Chúng tôi cũng mong lãnh đạo cấp trên giải quyết cho chúng tôi, di dời được càng sớm càng tốt”. Bà Phạm Thị Tiến, xóm Thanh nói.

Không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt của từng hộ gia đình, tình trạng mùi, khói từ lò đốt rác còn lan rộng, tác động đến các không gian sinh hoạt chung của cộng đồng. Chị Trần Thị Râm, xóm Thanh Long cho biết: “Từ khi bãi rác chuyển về đây, người dân chúng tôi ảnh hưởng rất nhiều, mỗi lần bãi rác đốt lên chúng tôi không thể ngửi nổi, nhất là trên khu nhà thờ, mỗi lần đốt là ảnh hưởng đến hàng nghìn giáo dân dự lễ. Rất mong các cấp lãnh đạo sớm có biện pháp triệt để, giải quyết tình trạng này”.

Theo phản ánh của người dân, tình trạng mùi khói từ lò đốt rác tại địa phương không diễn ra theo khung giờ cố định, có thể là buổi sáng, song tập trung nhiều vào cuối giờ chiều, thời điểm người dân đi làm về và sinh hoạt chung cùng gia đình, cộng đồng. Lò đốt rác hoạt động từ nhiều năm nay, kéo theo mùi phát tán ra môi trường khiến nhiều người đặt câu hỏi nhiệt độ đốt rác liệu có đúng quy định? và có ảnh hưởng đến sức khỏe, đặc biệt là các bệnh về hô hấp hay không?. Giáo sư, tiến sỹ Hoàng Xuân Cơ, Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam cho rằng:

“Đốt rác nếu nhiệt độ không phù hợp thì sẽ phát sinh Dioxin và Furan, đây là những hợp chất có khả năng gây ung thư mạnh, đặc biệt là khi đốt các loại nhựa chứa clo như PVC. Dioxin có thể hình thành khi nhựa PVC bị đốt cháy. Các lò đốt cỡ nhỏ thường không có hệ thống xử lý khí thải hiệu quả, dẫn đến nguy cơ phát thải dioxin cao, đây là hai chất khá độc mà bằng mắt không thể phát hiện ra được”

Mô hình lò đốt rác quy mô nhỏ tại địa phương trước đây được kỳ vọng sẽ giải quyết bài toán rác thải sinh hoạt tại chỗ. Tuy nhiên, theo thời gian, khi lượng rác phát sinh ngày càng lớn, trong khi công nghệ xử lý còn hạn chế, mô hình này đã bộc lộ nhiều bất cập. Đặc biệt, nguy cơ quá tải, hỏng hóc thiết bị, cùng với việc kiểm soát khí thải chưa thực sự triệt để, đang đặt ra yêu cầu cần có giải pháp căn cơ hơn, phù hợp với thực tế hiện nay. Ông Bùi Thanh Phong, Phó Chủ tịch UBND xã Giao Minh cho biết:

“Theo chủ trương của tỉnh, nếu không có gì thay đổi chắc hết năm 2026, Ninh Bình có lò xử lý rác bằng điện thì đối với các khu xử lý rác của chúng tôi hiện nay thì trở thành những khu tập kết rác để trung chuyển đi khu tập trung của tỉnh theo quy định. Nếu lò đốt rác này dừng hoạt động và xử lý theo quy định chung của tỉnh thì rất tốt cho địa phương vì chúng tôi không phải xử lý rác tại địa phương nữa, chỉ có thu gom và vận chuyển đi thôi thì rất tốt cho môi trường chung của địa phương. Mong mỏi của chúng tôi là có lò đốt rác tập trung, để giải quyết vấn đề môi trường tại địa phương và với góc độ địa phương chúng tôi sẽ tạo điều kiện hết mức và phối hợp, đặc biệt là động viên bà con việc thu gom”.

Có thể thấy, việc chuyển đổi sang mô hình xử lý rác tập trung, ứng dụng công nghệ hiện đại, kiểm soát chặt chẽ khí thải là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, trong thời gian chờ đợi, người dân xã Giao Minh vẫn đang phải sống chung với tình trạng ô nhiễm mỗi ngày. Bài toán đặt ra không chỉ là xử lý rác, mà còn là đảm bảo quyền được sống trong môi trường trong lành của người dân, điều cần được quan tâm đúng mức và giải quyết kịp thời, đúng với các tiêu chí xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu, miền quê đáng sống./.