Tại Toạ đàm “Phòng, chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới”, do Báo Công an nhân dân tổ chức sáng nay (22/4), tại Hà Nội, cho biết: có gần 79.500 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép  thuốc lá lậu, thuốc lá giả... đã bị phát hiện và bắt giữ trong giai đoạn năm 2014- 2025. Đây là con số cho thấy, buôn lậu thuốc lá vẫn diễn biến phức tạp. Muốn kiểm soát hiệu quả, cần ngăn chặn từ “mắt xích” cuối cùng nhưng có ý nghĩa quyết định đó là thị trường bán lẻ. Đồng thời, cần tăng mức xử phạt đối với hoạt động kinh doanh thuốc lá lậu.

      Nghe âm thanh tại đây:

Theo Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, thuốc lá nhập lậu ở Việt Nam là vấn đề nhức nhối trong nhiều thập kỷ qua, xuất phát từ đặc thù phức tạp về cư trú và địa hình với đường biên giới dài, do vậy, nhiều sản phẩm thuốc lá lậu rất dễ mua và được người tiêu dùng quen sử dụng. Tại nhiều địa phương, ở các khu dân cư, quán nước, quán cà phê, cửa hàng tạp hóa…, việc nhiều người dân tìm mua thuốc lá ngoại nhập lậu không phải điều xa lạ. Đây là thực trạng đã tồn tại từ lâu với mức độ công khai khác nhau tùy từng thời điểm và địa bàn. Hàng hóa có thể không bày bán trực diện, nhưng vẫn được duy trì thông qua mạng lưới khách quen và những giao dịch mang tính “ngầm”. Điều đáng chú ý là cùng với thị trường truyền thống, hoạt động buôn bán thuốc lá lậu hiện nay còn tận dụng thêm môi trường số.

Ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương cho biết: "Hoạt động quản lý thị trường có hai loại hình kiểm tra, đó là kiểm tra theo kế hoạch và kiểm tra đột xuất, chúng tôi có kế hoạch đưa mặt hàng thuốc lá vào trong năm 2026 sẽ là mục tiêu trọng tâm để mà thực hiện. Lực lượng QLTT chúng tôi là lực lượng chủ công chính trong thị trường nội địa, tức là sau khi các sản phẩm thuốc lá điếu nhập lậu, nhập vào trong thị trường rồi thì các đầu nậu đã phân lẻ ra về các tụ điểm bán hàng  như các cửa hàng tạp hoá, các quán nước vỉa hè… thì đối với các loại hình như thế số lượng rất khó để có thể đủ khởi tố hình sự, còn chủ yếu chúng tôi vẫn xử lý toàn bộ các điểm bán lẻ mà đấy là một trong những điểm nhấn mà chúng tôi kiểm tra bắt giữ của những người bán hàng nhỏ lẻ thì rất nhiều và người ta bán là để giữ khách và làm thế nào đấy vẫn có thu nhập hàng ngày thông qua việc bán lẻ. Ở đây, không chỉ có thuốc lá điếu nhập lậu mà còn có nguyên liệu thuốc lá cũng nhập lậu. Đối tượng vi phạm thì ngày càng tinh vi. Các điểm bán lẻ thì len lỏi vào trong các khu vực dân cư. Trên môi trường thương mại điện tử thì đấu tranh rất là khó, bởi vì là khi chúng tôi phát hiện các hành vi vi phạm trên thương mại điện tử thì chúng tôi lại phải tìm cách làm sao xác định được địa chỉ của người bán. Tìm được người bán rồi thì theo dõi xem lấy hàng ở đâu, sau đó thì mới phát hiện ra đối tượng…"

TS. Nguyễn Quốc Việt, Chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế-Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, Ban Thanh niên Công an và Chi cục Quản lý thị trường đã thực hiện một khảo sát về thực trạng thị trường bán lẻ thuốc lá lậu tại An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa. Kết quả khảo sát cho thấy một thực tế đáng chú ý: Hành vi bán thuốc lá lậu tại khâu bán lẻ không chủ yếu xuất phát từ thiếu hiểu biết. Ngược lại, ở nhiều địa bàn, người bán biết khá rõ rủi ro pháp lý, biết có kiểm tra, xử phạt, thậm chí biết về nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng nhưng vẫn tiếp tục kinh doanh vì lợi ích kinh tế. Khảo sát cũng chỉ ra rằng yếu tố cầu thị trường và mức độ thực thi pháp luật chưa đủ mạnh là hai nguyên nhân mang tính quyết định.

Từ kết quả này, TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh, tăng mức xử phạt hành chính là giải pháp cấp thiết: "Đánh giá và đưa ra những giải pháp chống lậu thuốc lá, chúng tôi đưa ra một vài kết luận: thứ nhất là chúng ta cần cân bằng giữa việc mục tiêu thu ngân sách với các yếu tố về bền vững trong việc tạo ra môi trường làm cho doanh nghiệp kinh doanh một cách hợp pháp, an tâm và ổn định, đồng thời chống thuốc lá lậu thì nó không phải chỉ có một nhiệm vụ đơn giản của các cơ quan chức năng mà vấn đề ở đây là phải thiết kế một chính sách và thể chế song hành với chính sách thực thi đồng bộ và cuối cùng, việc mà bảo vệ cả ngân sách cũng như sức khoẻ cộng đồng thì chúng ta phải làm cho hành vi vi phạm pháp luật, quan trọng nhất là hành vi pháp luật phải được bộc lộ, phải bị kiểm soát, phải bị đánh giá và hơn bao giờ hết là sẽ phải chịu trách nhiệm nếu như có vi phạm xảy ra, bất luận là nó ở đầu cung hay đầu cầu…"

Theo Ban chỉ đạo 389 Quốc gia, thuốc lá lậu không chỉ là câu chuyện của biên giới hay các tuyến vận chuyển lớn, mà đang "bám rễ" dai dẳng tại thị trường nội địa, đặc biệt ở khâu bán lẻ - nơi quyết định đầu ra của hàng lậu và cũng là mắt xích cần được siết chặt bằng công cụ pháp lý đủ mạnh.

Ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia cho biết, sau hơn 10 năm triển khai Chỉ thị số 30 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, tình hình buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá đã được kiềm chế ở nhiều khâu, nhưng khâu bán lẻ vẫn là điểm nghẽn khó xử lý dứt điểm: "Chúng tôi hiện nay khi tổng kết 10 năm thực hiện Chỉ thị 30 của Thủ tướng chính phủ thực hiện ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng thường trực Ban chỉ đạo 389 Quốc gia thì chúng tôi cũng đã phối hợp với các bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới của TTCP trong bối cảnh hiện nay là chúng ra không chỉ chống buôn lậu, vận chuyển trái phép, tàng trữ thuốc lá nhập lậu của chúng ta là còn cấm cả người sử dụng thuốc lá thế hệ mới, nên trong Chỉ thị này thì sẽ có những nội dung liên quan đến mới sau chỉ thị cũ. Đó là nội dung quy trách nhiệm cho người đứng đầu bây giờ là Chủ tịch UBND cấp xã, phường, đặc khu là trưởng ban chỉ đạo 389 của địa phưogn đấy. Nên chúng tôi sẽ đề xuất Thủ tướng là quy trách nhiệm, gắn trách nhiệm của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã đấy với công tác tình hình chống buôn lậu gian lận thương mại và hàng giả trên địa bàn nói chung và tình hình buôn lậu vận chuyển trái phép cũng như tàng trữ thuốc lá nhập lậu và việc xử dụng  thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, nơi nào xảy ra tình trạng đấy thì chủ tịch uỷ ban nhân dân cấp xã phường đó là người chịu trách nhiệm đầu tiên. Đề xuất Thủ tướng là chỉ đạo công tác chuyển đổi số trong công tác chống buôn lậu gian lận thương mại tiến tới là chúng ta có dữ liệu dùng chung cho các lực lượng chức năng để trong công tác này thì chúng ta tra cứu để phục vụ công tác điều tra cơ bản sẽ tốt hơn trong Chỉ thị mới"

Theo ý kiến của các chuyên gia, tại Việt Nam, thuốc lá nhập lậu được xếp vào nhóm hàng cấm, pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế "xử phạt kép", gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy vậy, với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu, mức phạt hành chính hiện nay chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng; trong khi ngưỡng định lượng để có thể khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên, hoặc trong trường hợp có yếu tố tái phạm theo quy định pháp luật. Vậy nên, cần sửa đổi Nghị định số 98/2020 về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn hiện nay, trên nguyên tắc số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm, thậm chí cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự, trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng, không phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng số lượng như hiện nay".

Theo số liệu của Bộ Tài chính, thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng này còn gia tăng. Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước bị thu hẹp thị trường, giảm doanh thu và giảm khả năng cạnh tranh. Mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu từ 1 đến 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp và chưa đủ sức răn đe. Chuyên gia kiến nghị cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020 và ban hành mức xử phạt cao hơn để các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên.

Ngoài ra, tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo đồng bộ giữa Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá với các Luật, pháp lệnh liên quan đến thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; Sửa đổi, bổ sung quy định pháp luật để xử lý hình sự với khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính thấp hơn mức hiện nay; Nâng mức xử phạt vi phạm hành chính nhằm tăng tính răn đe…. Đầu tư cơ sở vật chất, phương tiện, trang thiết bị cho cơ quan, lực lượng chức năng có thẩm quyền trong phòng chống, xử lý hành vi liên quan đến thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; Triển khai chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động kiểm tra, xử lý thuốc lá giả, nhập lậu; Có cơ chế hỗ trợ tài chính nhằm khuyến khích, động viên các tổ chức, cá nhân trong việc cung cấp thông tin, phát hiện, ngăn chặn, xử lý vi phạm…./.

Phạm Hạnh