Chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) 7 tháng năm 2026 tăng 11,4% so với cùng kỳ, là mức cao nhất trong nhiều năm qua. Trong đó, ngành chế biến, chế tạo tăng 12%, đóng góp lớn vào tăng trưởng và đang tiệm cận mục tiêu tăng IIP cả năm từ 12-14%, góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng GDP “hai con số”. Tuy nhiên, cùng với đà tăng mạnh của công nghiệp và xuất khẩu, nhập siêu 7 tháng đã lên tới hơn 20,5 tỷ USD - cũng là mức cao nhất từ trước đến nay. Vì vậy, giải bài toán nhập siêu trong bối cảnh công nghiệp tăng trưởng cao đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

                Nghe âm thanh tại đây:

Báo cáo của Cơ quan Thống kê cho thấy, chỉ số sản xuất công nghiệp ngành chế biến, chế tạo 7 tháng năm 2026 đã tăng 12%, đóng góp 9,3 điểm phần trăm trong mức tăng chung của toàn nền kinh tế. Đáng lưu ý là mặc dù tăng trưởng công nghiệp cao, nhóm hàng công nghiệp chế biến chiếm tới hơn 90% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hoá của cả nước, song nhập siêu 7 tháng lại đạt mức cao nhất trong lịch sử thương mại quốc tế của Việt Nam từ trước tới nay, lên tới 20,52 tỷ USD.

Rất nhiều “điểm nghẽn” được các chuyên gia kinh tế chỉ ra, đáng kể như: Công nghiệp phụ trợ phát triển chậm; tỷ lệ nội địa hóa thấp; còn phụ thuộc lớn nguyên vật liệu nhập khẩu; nguồn vốn FDI chiếm tỷ trọng lớn nhưng liên kết với doanh nghiệp trong nước còn yếu; khu vực doanh nghiệp trong nước chủ yếu gia công, lắp ráp; công nghệ lõi, thiết kế, vật liệu cơ bản còn phụ thuộc nước ngoài; chi phí logistics còn cao và năng lực chuỗi cung ứng còn thấp… Vì thế, muốn cán cân thương mại bền vững phải “nâng cấp” nền công nghiệp. Nghĩa là, phải chuyển từ nền công nghiệp gia công sang nền công nghiệp sáng tạo và tự chủ.

Bài học đầu tiên, theo chuyên gia kinh tế, TS Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh chính là học các đối tác - các nhà đầu tư nước ngoài tại Việt Nam: "Khi chúng ta nhìn vào xuất khẩu thì rất nên nhìn xem FDI đầu tư như thế nào, và giải ngân ở lĩnh vực công nghệ, chế biến chế tạo thì nó làm thay đổi xuất khẩu của mình như thế nào; Cái thứ hai là của các “đại gia”, quyết định của những nhà đầu tư chiến lược như thế nào; Và đằng sau đấy là công nghệ chiến lược, làm thế nào mình vào được… Cái cuối cùng cũng liên quan đến đầu tư, cũng rất nên có cái phân tích này, đấy là Go Global, chương trình này có doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia vào chuỗi cung ứng, làm được như vậy là các anh sẽ  gián tiếp đã tham gia vào xuất khẩu. Ví như các anh bán hàng cho Samsung thì đấy là các anh tham gia xuất khẩu"

Đồng quan điểm này, TS. Tô Hoài Nam - Phó Chủ tịch kiêm TTK Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam cho rằng, phải có các nghiên cứu để thúc đẩy khu vực tư nhân trong nước tham gia được vào chuỗi cung ứng sản xuất của khu vực FDI đang đẩy mạnh đầu tư vào lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo: "Một là cần xây dựng một hệ sinh thái chính sách đủ mạnh để nâng cao năng lực tự chủ của nền sản xuất. Thực tế, dù xuất khẩu tăng cao nhưng giá trị gia tăng còn thấp do phụ thuộc lớn vào nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu. Vì vậy, các chính sách hỗ trợ phải hướng tới phát triển năng lực sản xuất trong nước, đồng thời tạo sự lan tỏa sang các lĩnh vực Việt Nam có lợi thế như nông nghiệp, dịch vụ… khi mà chúng ta thu hút FDI rất mạnh".

Theo chuyên gia kinh tế, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - giảng viên cao cấp tại Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế thuộc Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, nâng cao tỷ lệ nội địa, chủ động nguyên liệu trong nước chính là bài toán giảm nhập khẩu và tiết kiệm ngoại tệ thực tế nhất: "Ở đây một mặt chúng ta phát triển các ngành công nghiệp trong nước, tận dụng được nguyên nhiên vật liệu trong nước để phát triển các ngành trong nước gọi là các công nghiệp thay thế nhập khẩu, tăng cường tỷ lệ nội địa hoa lên, chúng ta mới nội địa hóa được khoảng 31%, còn 69 % này là vẫn của nước ngoài, thì nếu mình tận dụng được dư địa này nữa thì chắc chắn là cái chi phí nhập khẩu sẽ giảm xuống và tạo được thêm việc làm cho trong nước. Tôi nghĩ đó là nội địa háa, khả năng hình thành chuỗi cung ứng chủ yếu từ nguyên nhiên vật liệu trong nước. Do đó là các doanh nghiệp trong nước phải nghĩ đến là chúng ta phải xây dựng chuỗi lâu dài, bảo đảm về tính tư chủ".

Công nghiệp chế biến, chế tạo được Bộ Công Thương xác định là một trụ cột quan trọng đóng góp vào tăng trưởng GDP “2 con số”; Đồng thời, là nền tảng để nâng cao sức cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế. Với một nền sản xuất hàng hoá định hướng xuất khẩu, ngành Công thương đã xây dựng Chương trình “Vươn ra thị trường quốc tế giai đoạn 2026-2030” (gọi tắt là Go Global). Chương trình hướng tới hình thành các doanh nghiệp đa quốc gia của Việt Nam, có năng lực cạnh tranh khu vực và toàn cầu, góp phần chuyển dịch từ gia công - lắp ráp sang sản xuất “Made in Vietnam” thực thụ. Mục tiêu cụ thể đến năm 2030 sẽ tăng tỷ trọng xuất khẩu của khu vực tư nhân lên 50 - 60% trong tổng kim ngạch xuất khẩu quốc gia, hình thành 20 doanh nghiệp lớn dẫn dắt chuỗi giá trị toàn cầu…

Dự thảo Luật Công nghiệp trọng điểm đang được xây dựng theo hướng gắn chặt với Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về thu hút FDI thế hệ mới, tập trung vào các mục tiêu nâng cao chất lượng dòng vốn đầu tư, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị và phát triển công nghệ cao. Ông Phan Lê Hoàng Linh - Trưởng phòng công nghiệp chế tạo, Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) kỳ vọng, việc ban hành và đi vào thực hiện, Luật này sẽ tạo ra những đột phá về chính sách để tháo gỡ các điểm nghẽn của công nghiệp Việt Nam, chuyển mô hình phát triển từ gia công, lắp ráp sang nghiên cứu, thiết kế và sản xuất ngay tại Việt Nam với hàm lượng công nghệ và tri thức cao hơn:

"Về vấn đề liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước và gia tăng tỉ lệ nội địa hóa là một bài toán lớn đối với chính sách công nghiệp của bất kỳ quốc gia đang phát triển nào. Chúng tôi cũng kỳ vọng là sẽ xây dựng được một cơ chế “cùng thắng” - có nghĩa là các doanh nghiệp FDI, các nhà đầu tư chiến lược sẽ được tiếp cận với một số ưu đãi, hỗ trợ đặc thù, vượt trội, kèm theo một số cam kết pháp lý, từ đó nâng cao trách nhiệm của họ trong việc tìm kiếm, phát triển, đào tạo chuỗi công nghiệp trong nước. Đồng thời, một yếu tố rất quan trọng nữa, đó là đào tạo ra được một hệ thống nguồn nhân lực chất lượng cao và nhân sự cấp cao người Việt Nam, để người Việt chúng ta có thể làm chủ công nghệ, làm chủ trí tức quản trị doanh nghiệp. Ở chiều ngược lại thì các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng của doanh FDI cũng sẽ được Nhà nước hỗ trợ để khắc phục các điểm yếu về nguồn lực đầu tư, về công nghệ, về máy móc thiết bị để có thể đáp ứng được các yêu cầu sản xuất của các doanh nghệ FDI đầu chuỗi".

Đã có những phân tích chỉ ra rằng, “một nền công nghiệp chỉ thực sự lớn mạnh khi mỗi USD xuất khẩu không phải kéo theo gần một USD nhập khẩu nguyên liệu”. Khi phần giá trị gia tăng được tạo ra ngay trong nước ngày càng cao thì tăng trưởng công nghiệp mới thực sự chuyển hóa thành sức mạnh của nền kinh tế. Vì thế, muốn giảm nhập siêu, tiến tới cán cân thương mại  bền vững thì không thể chỉ dùng biện pháp thương mại. Cốt lõi vẫn phải là nâng năng lực sản xuất trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ, làm chủ công nghệ và từng bước tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu./.

Nguyên Long