Một bức tranh biểu hiện sức mạnh và kết quả của đất nước trong dáng cầu vượt sông, trong ánh điện nhà máy, trong những con đường mở dài về phía biển. Nhưng cũng có những sức mạnh lặng thầm nằm trong tiếng mẹ ru, trong cách con người đối đãi với nhau, trong ký ức một làng quê và lòng tự trọng của mỗi con người . Một dân tộc bước vào kỷ nguyên mới bằng tất cả những nguồn lực ấy. Phát triển là cuộc hòa sức của trí tuệ, ý chí, lao động và khát vọng; văn hóa thấm vào cuộc hòa sức đó, tạo nên chiều sâu và phương hướng.

Khi đất nước vươn lên, điều cần được mang theo không chỉ là năng lực làm ra của cải, mà còn là khả năng gìn giữ phẩm giá, vun đắp niềm tin, trao truyền bản sắc và đóng góp những giá trị riêng cho nhân loại.

Hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11/2026, cũng là dịp kỷ niệm tám mươi năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, chúng ta có thêm một suy ngẫm cần thiết để nhìn vào nguồn sức mạnh ấy. Ngày tôn vinh văn hóa chỉ thật sự có chiều sâu khi niềm tự hào dẫn tới trách nhiệm, khi những chương trình nghệ thuật mở ra những công việc bền bỉ sau ngày hội. Giữa nhịp chuyển động của công nghệ và thị trường, câu hỏi đặt ra rất cụ thể: di sản cha ông đang sống như thế nào trong đời sống hôm nay, người Việt đang kể câu chuyện của mình bằng ngôn ngữ nào, và những giá trị tốt đẹp có đủ sức đi xa giữa không gian số đang mở rộng từng ngày?

Nhìn thẳng vào thực tiễn, có thể nhận ra ba khoảng trống cần được lấp đầy bằng hành động. Sức lan tỏa của văn hóa tích cực trên môi trường số còn chưa tương xứng với tốc độ phát triển của nền tảng. Nhiều nguồn di sản chưa được số hóa đầy đủ, chuẩn hóa và kết nối để trở thành dữ liệu có thể sử dụng hiệu quả. Những sản phẩm văn hóa mang dấu ấn Việt Nam, có khả năng cạnh tranh quốc tế và duy trì sức sống lâu dài, vẫn cần được bồi đắp mạnh hơn. Đây là những vấn đề liên quan chặt chẽ: thiếu dữ liệu tốt làm nghèo chất liệu sáng tạo; thiếu sáng tạo có chất lượng khiến khả năng lan tỏa suy giảm; khả năng lan tỏa yếu lại thu hẹp nguồn lực quay về nuôi dưỡng văn hóa. Khoảng trống trên môi trường số trước hết là khoảng trống trong khả năng chạm đến con người. Một tác phẩm tử tế có thể được làm bằng nhiều tâm huyết nhưng vẫn chìm giữa dòng thông tin nếu cách kể xa lạ với công chúng, hình thức thể hiện thiếu hấp dẫn hoặc đường đến người xem quá hẹp.

Trong khi đó, nội dung gây sốc thường tìm thấy lợi thế ở sự tò mò và phản ứng tức thời. Khi sự chú ý được quy đổi thành doanh thu, cái ồn ào dễ lấn át điều sâu sắc. Bởi vậy, mong muốn cái đẹp tự nhiên chiến thắng là chưa đủ. Giá trị tích cực cần có năng lực biểu đạt, có tổ chức sản xuất, có chiến lược phân phối và có những người hiểu đời sống số để đưa tác phẩm đến đúng cộng đồng. Văn hóa tích cực cũng cần được hiểu với tầm vóc rộng mở. Đó là câu chuyện trung thực về lao động, là vẻ đẹp của sự tử tế, là tinh thần khoa học, lòng yêu nước tỉnh táo và khả năng đối thoại trong khác biệt. Một bộ phim dám đi vào những day dứt của con người, một tác phẩm lên tiếng trước sự vô cảm, một cuộc tranh luận nghiêm túc về thói quen ứng xử đều có thể góp phần làm xã hội tốt hơn. Sức thuyết phục nảy sinh khi tác phẩm tôn trọng trải nghiệm thật, nhìn thấy cả tổn thương lẫn khả năng vượt lên. Nếu chỉ bằng lòng với những thông điệp dễ dãi, chúng ta có thể tạo ra nhiều nội dung đúng ý định mà ít nội dung thực sự ở lại trong lòng người. Điều ấy đòi hỏi thay đổi cách đầu tư cho sự hiện diện văn hóa trên mạng. Những nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, giáo viên, nhà báo và người sáng tạo trẻ cần có điều kiện hợp tác, đưa kiến thức đáng tin cậy vào những hình thức gần gũi. Một câu chuyện lịch sử có thể thành phim ngắn, một làn điệu cổ có thể được giới thiệu bằng chương trình giải thích tinh tế, một nghề thủ công có thể tìm thấy công chúng qua hành trình theo chân người thợ. Sự hấp dẫn phải đi cùng độ chính xác. Cơ quan văn hóa cần cung cấp tư liệu thuận tiện; người sáng tạo cần tôn trọng nguồn; nền tảng cần có trách nhiệm trong thực thi bản quyền và xử lý hành vi gian dối. Mỗi bên làm đúng phần việc của mình mới tạo được dòng chảy lành mạnh. Tuy nhiên, chạy theo từng lượt xem sẽ khiến văn hóa đánh mất thước đo dài hạn. Một nội dung có hàng triệu người lướt qua chưa chắc đã gieo được một ý nghĩ có ích. Cần quan tâm công chúng hiểu thêm điều gì, người trẻ có tìm đọc tác phẩm gốc hay không, một cộng đồng có thêm cơ hội giới thiệu nghề truyền thống hay không. Hiệu quả văn hóa có phần nhìn thấy trong doanh thu, có phần lắng xuống thành tri thức, tình cảm và hành vi. Chính sách hỗ trợ cần nhận diện được những giá trị ấy để khuyến khích người làm nghề bền lòng. Sự tử tế cũng cần một môi trường có thể tồn tại bằng lao động tử tế, thay vì luôn phải trông chờ vào hy sinh cá nhân. Ở phía sâu hơn của dòng chảy ấy là kho tàng di sản. Một bản chép tay đang phai mực, một băng ghi âm đã cũ, một tri thức dân gian chỉ còn được người cao tuổi nhớ rõ đều mang trong mình thời gian không thể lấy lại. Khi người giữ nghề qua đời mà kỹ năng chưa được ghi chép, khi một tư liệu thất lạc mà chưa có bản sao, sự mất mát có thể trở nên vĩnh viễn. Số hóa vì thế có ý nghĩa khẩn thiết, nhưng phải bắt đầu từ sự hiểu biết về đối tượng cần bảo tồn. Giữ hình ảnh của một nhạc cụ chưa đủ để giữ kỹ thuật chế tác và cách diễn tấu; ghi hình một nghi lễ chưa đủ để hiểu mối quan hệ của nghi lễ với cộng đồng đã nuôi dưỡng nó. Số hóa cần được tiến hành như một công việc khoa học có trách nhiệm. Mỗi tư liệu phải được mô tả rõ nguồn gốc, thời gian, địa điểm, chủ thể liên quan và điều kiện sử dụng; thông tin chưa chắc chắn phải được ghi nhận trung thực.

Các đơn vị cần thống nhất những tiêu chuẩn cần thiết để dữ liệu có thể tìm kiếm, đối chiếu và kết nối. Bản số phải được bảo quản, sao lưu và chuyển đổi khi công nghệ thay đổi. Nếu chỉ đếm số lượng tệp đã quét, chúng ta dễ có những kho dữ liệu đồ sộ nhưng khó tiếp cận, khó kiểm chứng, khó sử dụng. Một di sản được đưa lên mạng mà không ai tìm thấy vẫn chưa thực sự bước vào đời sống số. Xây dựng dữ liệu dùng chung cũng đòi hỏi giải quyết thấu đáo vấn đề quyền. Di sản cộng đồng, tác phẩm còn được bảo hộ, tư liệu thuộc phạm vi công cộng và thông tin cần hạn chế tiếp cận có những điều kiện sử dụng khác nhau. Số hóa không tự động tạo ra quyền sở hữu độc quyền đối với giá trị truyền thống. Càng không thể lấy danh nghĩa khai thác để tách cộng đồng khỏi di sản của chính họ. Cần làm rõ phần nào được mở để học tập và nghiên cứu, phần nào được cấp phép cho hoạt động thương mại, phần nào phải có sự đồng thuận hoặc bảo vệ đặc biệt. Minh bạch về quyền giúp người sáng tạo yên tâm làm việc, đồng thời ngăn việc chiếm dụng kho tàng chung thành lợi ích riêng. Hãy hình dung một nghệ nhân miền núi nhìn thấy hoa văn của dân tộc mình xuất hiện trên sản phẩm bán khắp nơi, nhưng tên cộng đồng không được nhắc đến và người giữ nghề chẳng nhận được lợi ích nào. Thành công thương mại như vậy chưa thể được coi là thành công văn hóa trọn vẹn. Một quan hệ công bằng phải tạo cơ hội để chủ thể di sản tham gia, được ghi nhận và được hưởng lợi phù hợp. Hợp đồng cần dễ hiểu, sự đồng thuận cần thực chất, việc giới thiệu cần tôn trọng ý nghĩa văn hóa. Khi người giữ di sản có sinh kế và vị thế, bảo tồn mới có gốc rễ. Không một kho lưu trữ hiện đại nào thay thế được cộng đồng còn thiết tha thực hành và truyền nghề.Từ dữ liệu đến sản phẩm là một chặng đường sáng tạo dài. Chúng ta có nhiều chất liệu, nhưng chất liệu phong phú chưa tự trở thành tác phẩm lớn.

Một truyền thuyết muốn thành phim cần kịch bản, ngôn ngữ điện ảnh và năng lực sản xuất; một họa tiết muốn thành thiết kế cần hiểu biết thẩm mỹ, công năng và thị trường; một câu chuyện muốn thành trò chơi cần cấu trúc trải nghiệm đủ cuốn hút. Sức cạnh tranh quốc tế được hình thành qua toàn bộ quá trình ấy. Bản sắc tạo nên điểm tựa, còn tay nghề quyết định khả năng thuyết phục. Sự yêu mến dành cho quê hương càng sâu thì yêu cầu với chất lượng sản phẩm càng phải nghiêm, bởi mỗi tác phẩm đi xa đều góp phần tạo nên hình dung của thế giới về Việt Nam. Nói đến công nghiệp văn hóa là nói đến khả năng tổ chức sáng tạo thành một hệ sinh thái có năng lực sản xuất, phân phối và tái đầu tư. Tài năng cần người biên tập, nhà sản xuất, chuyên gia kỹ thuật, người quản trị quyền, đội ngũ tiếp thị và mạng lưới đưa sản phẩm đến công chúng. Một đạo diễn khó đi xa nếu thiếu kịch bản tốt và nguồn vốn kiên nhẫn; một tác giả khó sống bằng nghề nếu tác phẩm liên tục bị sao chép trái phép. Vì vậy, phát triển văn hóa phải quan tâm những mắt xích ít xuất hiện dưới ánh đèn sân khấu. Đầu tư cho đội ngũ chuyên nghiệp, cho thiết chế hỗ trợ và cho môi trường kinh doanh minh bạch chính là đầu tư vào khả năng biến cảm hứng thành thành quả bền vững. Khát vọng cạnh tranh quốc tế cần đi cùng sự tự tin có hiểu biết. Công chúng bên ngoài không nhất thiết biết trước lịch sử, phong tục hay những lớp nghĩa mà người Việt mặc nhiên chia sẻ. Tác phẩm cần tìm được cánh cửa để họ bước vào: cảm xúc có thể đồng cảm, câu chuyện đủ mạch lạc, bản dịch có chất lượng và cách giới thiệu phù hợp.

 Tính Việt Nam có thể hiện ra trong một lựa chọn đạo đức, một nhịp sống, một mối quan hệ gia đình, chứ không chỉ ở phục trang và phong cảnh. Khi chiều sâu bản địa được biểu đạt bằng năng lực nghệ thuật vững vàng, câu chuyện riêng có thể mở ra tình cảm chung. Hội nhập khi ấy trở thành cơ hội để bản sắc được nhận biết rõ hơn. Chúng ta cũng cần tránh tâm lý nóng vội, coi một giải thưởng hay một hiện tượng lan truyền là thước đo hoàn tất nhiệm vụ. Một nền văn hóa có sức cạnh tranh phải liên tục tạo ra tác phẩm, nuôi được nhiều thế hệ làm nghề và hình thành những thương hiệu đáng tin. Điều đó cần thời gian, cần chấp nhận thử nghiệm và có cách đánh giá phù hợp với đặc thù sáng tạo. Nguồn lực công nên hướng vào những điều thị trường khó tự cung cấp đầy đủ: bảo tồn, nghiên cứu nền tảng, giáo dục nghệ thuật, dịch thuật, đào tạo và cơ hội tiếp cận cho cộng đồng yếu thế. Cơ chế đặt hàng cần minh bạch, coi trọng chất lượng, tránh để thủ tục làm hao mòn ý tưởng trước khi tác phẩm kịp ra đời.

Trong công cuộc ấy, con người vẫn là điểm xuất phát và đích đến. Một quốc gia có thể sở hữu công nghệ hiện đại mà vẫn thiếu chiều sâu văn hóa nếu con người không được học cách cảm thụ, suy xét và sáng tạo. Giáo dục nghệ thuật cần giúp học sinh biết lắng nghe một giai điệu, đọc một câu thơ, đặt câu hỏi trước một hình ảnh và tôn trọng công sức tác giả. Năng lực số cần bao gồm khả năng nhận biết nguồn tin, hiểu cách nội dung được đề xuất, ứng xử có trách nhiệm và bảo vệ quyền của mình. Khi người dùng biết lựa chọn, thị trường nội dung cũng chịu sức ép phải nâng chất lượng. Mỗi công dân có hiểu biết là một nguồn sức mạnh cho môi trường văn hóa lành mạnh.Văn hóa của đất nước còn được đo bằng cơ hội tham gia của những người ở xa trung tâm. Một em nhỏ miền núi cần được tiếp cận sách hay và học liệu tốt; một người khuyết tật cần những hình thức tiếp nhận phù hợp; một cộng đồng ít người cần có tiếng nói trong không gian chung. Chuyển đổi số có thể rút ngắn khoảng cách nếu hạ tầng, kỹ năng và nội dung được quan tâm đồng thời. Nếu chỉ đầu tư vào những nơi đã có lợi thế, khoảng cách hưởng thụ có thể sâu thêm. Sức mạnh dân tộc được hòa chung khi mỗi cộng đồng được nhìn nhận như một chủ thể đóng góp. Sự phong phú của Việt Nam nằm trong tiếng nói, ký ức và cách sống của mọi miền đất nước.Trí tuệ nhân tạo đang mở thêm công cụ cho công việc văn hóa, từ hỗ trợ phiên âm, dịch thuật đến phục dựng và sáng tác. Cơ hội ấy cần được đón nhận bằng hiểu biết và sự cẩn trọng nghề nghiệp. Một hình ảnh được tạo mới để minh họa phải được phân biệt với tư liệu lịch sử; một bản phục dựng cần nói rõ căn cứ và phần suy đoán. Người sử dụng công nghệ phải chịu trách nhiệm kiểm chứng, tôn trọng quyền và bảo vệ dữ liệu phù hợp. Công cụ càng mạnh, yêu cầu về trung thực càng cao. Nếu sự thuận tiện làm mờ nguồn gốc và xóa nhòa ranh giới giữa chứng cứ với tưởng tượng, công nghệ có thể khiến ký ức cộng đồng bị sai lệch ngay trong quá trình được giới thiệu rộng rãi. Bởi vậy, ba khoảng trống văn hóa cần được giải quyết bằng sự phối hợp có trách nhiệm và có thứ tự ưu tiên.

Những di sản đang đứng trước nguy cơ mất mát cần được khẩn trương kiểm kê, ghi chép; những kho tư liệu đã có cần được chuẩn hóa để sử dụng; những nhóm sáng tạo có năng lực cần được kết nối với nguồn chất liệu và cơ hội sản xuất. Mỗi chương trình phải xác định rõ người thực hiện, nguồn lực, thời hạn và kết quả có thể kiểm chứng. Trách nhiệm quản lý thể hiện ở khả năng tháo gỡ vướng mắc, bảo đảm công bằng và duy trì công việc qua nhiều năm. Khẩu hiệu chỉ có sức nặng khi sau nó là những thay đổi mà người làm nghề và người dân thực sự cảm nhận được. Một yêu cầu khác là nuôi dưỡng văn hóa trong chính cách vận hành xã hội. Sự tôn trọng pháp luật, tinh thần giữ lời, thái độ phục vụ và lòng liêm chính tạo nên môi trường để sáng tạo phát triển. Sẽ khó thuyết phục người trẻ tin vào những lời đẹp đẽ nếu trải nghiệm hằng ngày của họ đầy sự tùy tiện và thiếu công bằng. Bài học văn hóa vì thế được viết cả trong cơ quan công quyền, trường học, doanh nghiệp và gia đình. Khi người có trách nhiệm biết lắng nghe, khi thành quả lao động được ghi nhận xứng đáng, khi khác biệt được trao đổi bằng lý lẽ, xã hội đang tạo ra những điều kiện tinh thần thiết yếu cho phát triển. Cái đẹp trên sân khấu cần được nâng đỡ bởi những cách sống đẹp ngoài đời.Trong quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, cần đủ bản lĩnh để tránh cả sự đóng băng lẫn sự dễ dãi. Di sản có thể được tiếp nối bằng những sáng tạo mới, nhưng người sáng tạo cần hiểu điều mình kế thừa và nói rõ điều mình thay đổi. Một bản phối hiện đại có thể đưa người nghe trở lại với làn điệu gốc; một bộ phim lấy cảm hứng từ lịch sử có thể khơi dậy nhu cầu tìm hiểu sử liệu. Muốn vậy, tác phẩm phải có ý thức về giới hạn biểu đạt của mình. Phê bình và nghiên cứu cần đồng hành, giúp công chúng phân biệt giá trị, giúp nghệ sĩ nhận ra chiều sâu chất liệu. Đời sống sáng tạo sẽ trưởng thành khi có những cuộc trao đổi thẳng thắn, công tâm và tôn trọng nghề nghiệp.

Người Việt Nam ở nước ngoài cũng là một phần của nguồn lực văn hóa chung. Trong những gia đình giữ tiếng Việt, những lớp học cuối tuần, những nhóm dịch thuật và hoạt động nghệ thuật nơi xa xứ, mạch nguồn quê hương vẫn được trao truyền bằng nhiều cách. Kết nối với lực lượng ấy có thể mở thêm cánh cửa cho tác phẩm Việt tiếp cận công chúng quốc tế và giúp người làm nghề hiểu rõ hơn những môi trường văn hóa khác nhau. Sự kết nối cần cụ thể qua tư liệu đáng tin cậy, chương trình hợp tác, cơ hội giới thiệu tác phẩm và cơ chế tôn trọng đóng góp. Mỗi người mang theo ký ức Việt Nam đều có thể góp vào câu chuyện chung bằng trải nghiệm riêng của mình. Điều quyết định sau cùng là biến sự quan tâm thành nếp làm việc lâu dài. Một chương trình có thể khởi đầu bằng nhiệt tình, nhưng phải được tiếp tục bằng năng lực, nguồn lực và trách nhiệm giải trình. Những kết quả tốt cần được chia sẻ để nơi khác học hỏi; những hạn chế cần được nhìn nhận để sửa chữa. Khi từng công việc nhỏ có địa chỉ chịu trách nhiệm, khát vọng văn hóa sẽ tìm được hình hài cụ thể trong đời sống và tạo thêm niềm tin cho cộng đồng. Ngày Văn hóa Việt Nam vì thế nên trở thành một lời hẹn dài lâu với tương lai. Sau ngày hội, một thư viện có thêm bạn đọc, một nghệ nhân có thêm học trò, một tác giả được bảo vệ quyền lợi, một kho tư liệu mở được cánh cửa tiếp cận, ấy là những thành quả đáng quý. Những điều bình dị ấy bồi đắp sức bền cho khát vọng lớn. Từ mái đình đến màn hình, từ câu hát quê nhà đến sân khấu quốc tế, văn hóa Việt Nam cần được tiếp sức để vừa giữ chiều sâu ký ức, vừa tạo nên giá trị mới. Khi hồn dân tộc đi cùng vận nước, sự phát triển sẽ có gốc rễ, có phẩm giá và có khả năng quy tụ lòng người. Và trong hành trình ấy, mỗi công dân đều có một phần trách nhiệm: sống tử tế, trân trọng di sản, tôn trọng sáng tạo và góp sức bằng công việc hằng ngày. Đó cũng là cách hôm nay trả nghĩa quá khứ và chuẩn bị hành trang cho những thế hệ mai sau.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Minh