Báo cáo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, hiện nay, cả nước có hơn 40.000 di tích và khoảng gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê. Trong đó có 37 di sản được UNESCO ghi danh, gồm 09 Di sản thế giới, 17 di sản văn hóa phi vật thể và 11 di sản tư liệu; 149 di tích quốc gia đặc biệt, 3.688 di tích quốc gia, gần 12.000 di tích cấp tỉnh, thành phố, 735 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể; 357 hiện vật, nhóm hiện vật được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia. Cả nước đã có hơn 20 nghìn di vật, cổ vật được đăng ký theo quy định của Luật Di sản văn hóa, 177 bảo tàng, lưu giữ và trưng bày trên 4 triệu tài liệu, hiện vật, trong đó có nhiều sưu tập, hiện vật đặc biệt quý hiếm.

Trên phương diện quốc tế, Việt Nam tham gia 03 Công ước về bảo vệ di sản văn hóa và 01 Chương trình của UNESCO, giữ vai trò chủ chốt của 02 Công ước về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể Đồng thời là quốc gia dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về số lượng Di sản văn hóa phi vật thể được ghi danh trong Danh sách của UNESCO; được UNESCO đánh giá là điển hình mẫu về mô hình quản lý di sản gắn với phát triển bền vững về kinh tế - xã hội, phát triển du lịch và bảo vệ môi trường theo quan điểm phát triển bền vững của UNESCO.

Tuy nhiên, nhiều di sản văn hóa phi vật thể chưa có thế hệ nghệ nhân kế cận, trong khi nhiều nghệ nhân tuổi đã cao, già yếu dẫn tới nguy cơ mai một, thất truyền; công tác kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa di sản văn hóa phi vật thể và lập hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể ở một số địa phương còn chưa thực sự được quan tâm; nhiều nơi còn lúng túng trong việc xử lý hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển; giữa phát triển kinh tế và bảo tồn di sản văn hóa, danh lam thắng cảnh, giữa lợi ích trước mắt với sự phát triển bền vững...

Sau khi nghe các ý kiến, phát biểu tại buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phải nhìn lại một cách nghiêm túc năng lực kiến tạo và cấu trúc của hệ thống bảo tồn, bảo tàng; đồng thời xử lý dứt điểm những bất cập, dự án kéo dài, và từng bước làm giàu các bộ sưu tập quốc gia.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu cùng với việc hoàn thiện hệ thống thiết chế, phải chủ động làm giàu các bộ sưu tập quốc gia, trong đó nghiên cứu cơ chế và tổ chức các hoạt động đưa những cổ vật, hiện vật có giá trị đặc biệt của Việt Nam đang lưu giữ ở nước ngoài trở về với đất nước. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, mỗi hiện vật hồi hương không chỉ là một tài sản văn hóa được đưa trở lại, mà còn góp phần hoàn chỉnh câu chuyện lịch sử, làm giàu ký ức quốc gia. Đồng thời phải khắc phục những khoảng trống trong việc lưu giữ lịch sử Việt Nam từ khi Đất nước giành độc lập đến nay, nhất là lịch sử của quá trình kiến thiết, phát triển và biến đổi xã hội:

 “Hơn 80 năm từ khi Đất nước giành độc lập đến nay là một trong những giai đoạn được ghi chép, nghiên cứu và lưu giữ nhiều nhất trong lịch sử dân tộc. Tuy nhiên, lịch sử của hơn 80 năm qua không chỉ là công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, mà còn được hình thành từ quá trình kiến thiết đất nước, thành tựu khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số và mô hình phát triển mới của Đất nước. Nếu chỉ nhìn vào di sản công nghiệp của Hà Nội cũng có thể thấy rõ vấn đề. Trong 185 công trình công nghiệp được thống kê từ thời Pháp thuộc đến giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, hiện còn 95 công trình, 90 công trình đã bị phá hủy hoặc chuyển đổi. Tôi nêu vấn đề này không phải để cái gì cũ cũng giữ lại, càng không phải đặt bảo tồn đối lập với phát triển. Phát triển thì phải cải tạo, phải thay thế, phải xây dựng cái mới. Nhưng trước khi cái cũ mất đi, chúng ta phải biết trong đó cái gì chỉ là cái cũ, và cái gì đã trở thành một phần của lịch sử, cái gì có thể bỏ đi và cái gì nếu mất đi thì sau này không thể làm lại được. Đó chính là năng lực mà công tác bảo tồn, bảo tàng phải có", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết.

Trên tinh thần đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phải hình thành năng lực nhận diện và kiến tạo di sản của tương lai ngay từ khi những giá trị ấy bắt đầu được hình thành. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho rằng, trách nhiệm của thế hệ hôm nay không chỉ là bảo vệ những gì cha ông để lại, mà còn phải suy nghĩ nghiêm túc xem chúng ta sẽ để lại điều gì cho hàng trăm, hàng nghìn năm và mãi mãi về sau. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, một công trình muốn có khả năng trở thành di sản hàng thế kỷ thì ngay từ ngày đầu tiên phải tạo điều kiện để công trình ấy có thể sống được hàng thế kỷ, đồng thời lưu giữ được câu chuyện, ký ức và những giá trị làm nên ý nghĩa của công trình:

 “ Theo hướng đó, tôi đề nghị trong năm 2026 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp các bộ, ngành liên quan xây dựng hệ thống tiêu chí, quy trình và cơ chế phối hợp để đánh giá “tiềm năng di sản” ngay từ giai đoạn quy hoạch và đầu tư đối với một số nhóm công trình, sản phẩm có ý nghĩa đặc biệt, bao gồm cả công trình của các doanh nghiệp tư nhân. Những công trình được xác định có tiềm năng đặc biệt có thể được lập “hồ sơ ký ức” ngay từ khi khởi công, lưu giữ đầy đủ quá trình thiết kế, xây dựng, vận hành, cải tạo và những sự kiện quan trọng gắn với công trình. Đây chính là bước chuyển từ bảo tồn thụ động sang chủ động kiến tạo ký ức quốc gia, trong đó mỗi thế hệ không chỉ tiếp nhận những gì quá khứ để lại, mà còn có trách nhiệm tạo dựng và gìn giữ những giá trị có thể trở thành di sản của đất nước qua hàng trăm, hàng nghìn năm sau”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nói.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ, trong thời đại trí tuệ nhân tạo, AI sẽ ngày càng tham gia sâu vào việc tìm kiếm, tổng hợp, diễn giải và truyền bá tri thức. Vì vây, nếu dữ liệu lịch sử, văn hóa của Việt Nam không đầy đủ, không được tổ chức tốt và không do chính chúng ta làm chủ, thì về lâu dài, những hệ thống khác có thể trở thành nơi định hình cách thế giới. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, đây là câu chuyện về chủ quyền tri thức, về quyền tự mình tổ chức và kể câu chuyện của dân tộc mình, chứ không chỉ là một dự án chuyển đổi số của ngành văn hóa.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, cha ông đã trao lại cho chúng ta một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc với một kho tàng lịch sử, ký ức vô cùng quý giá. Trách nhiệm của thế hệ chúng ta không chỉ là giữ nguyên những gì đã nhận được, mà phải hiểu sâu hơn, làm giàu thêm và trao lại cho con cháu một nền tảng tri thức, lịch sử và văn hóa đầy đủ hơn../.

VIỆT CƯỜNG-VOV