GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Ủy viên Bộ chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng lý luận Trung ương; PGS,TS Đoàn Minh Huấn, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư thường trực Đảng ủy, Phó Giám đốc thường trực Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; PGS,TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Phó chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương chủ trì hội thảo.

Phát biểu khai mạc hội thảo, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho biết: Hội thảo nhằm nhận diện, phân tích và luận giải những biến đổi sâu sắc của chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội trong kỷ nguyên số. Hội thảo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ về mặt lý luận mà còn về mặt thực tiễn, nhận diện bối cảnh, hoạch định đường lối, chính sách phát triển đất nước, góp phần thiết thực vào việc xác định tư duy, tầm nhìn và các quyết sách chiến lược:

GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh: Cuộc cách mạng khoa học, công nghệ hiện đại, với hạt nhân là công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, tự động hóa thông minh và công nghệ siêu lượng tử, đang làm biến đổi căn bản chất lượng mới của lực lượng sản xuất, phương thức tổ chức sản xuất và phân phối, đang làm thay đổi toàn diện cấu trúc quyền lực kinh tế – xã hội trên phạm vi toàn cầu. Trong bối cảnh đó, cả chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội đều buộc phải vận động, điều chỉnh và tái cấu trúc để thích ứng với một trình độ và chất lượng phát triển mới của lực lượng sản xuất. Sự vận động đó đã hình thành hai mô hình nổi bật được giới nghiên cứu tại nhiều nước quan tâm: Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và chủ nghĩa xã hội công nghệ:

“Cần nhấn mạnh rằng, sự phát triển của công nghệ nói chung, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo nói riêng, là thành tựu phát triển chung của văn minh nhân loại. Phải nhận diện thật đúng cái này. Cần phải hiểu rằng đây là kết quả tích lũy lâu dài và sự phát triển đột phá của tri thức khoa học, của lao động trí tuệ, của đổi mới sáng tạo và sự hợp tác, kết nối toàn cầu. Dù được sử dụng, triển khai trong khuôn khổ của chế độ tư bản chủ nghĩa hay xã hội chủ nghĩa, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đều cho thấy bước phát triển rất cao của tri thức xã hội hóa, phản ánh một xu thế khách quan của tiến bộ xã hội. Chính vì vậy, chúng mang tính phổ quát, vượt ra biên giới quốc gia và chế độ xã hội, tạo ra những điều kiện vật chất chung cho sự phát triển của cả chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội”.

Tại hội thảo, các đại biểu cùng trao đổi, thảo luận về "Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số phản ánh sự phát triển vượt bậc của công nghệ trong tích tụ và tập trung tư bản, xác lập quyền lực mới của các tập đoàn tư bản" và cho rằng: Một đặc trưng nổi bật của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số là sự tư nhân hóa dữ liệu và tri thức, biến dữ liệu – vốn được tạo ra từ hoạt động xã hội hóa rộng lớn của hàng tỷ con người – thành tư liệu sản xuất thuộc sở hữu của các tập đoàn tư nhân. Trong mô hình này, dữ liệu không còn đơn thuần là thông tin, mà trở thành tài nguyên chiến lược, mang lại nguồn lợi nhuận không giới hạn, là cơ sở để hình thành các rào cản kiểm soát thị trường, dẫn dắt các nền kinh tế và củng cố vị thế độc quyền.

Các đại biểu cũng thảo luận về "Chủ nghĩa xã hội công nghệ có đặc trưng nổi bật là phát triển công nghệ vì con người, vì tiến bộ và công bằng xã hội" và cho rằng: Trái với logic tư nhân hóa dữ liệu của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số, chủ nghĩa xã hội công nghệ đặt trọng tâm vào việc coi dữ liệu, tri thức và công nghệ cốt lõi là tài sản xã hội, được quản lý và khai thác vì lợi ích chung. Điều này xuất phát từ mục tiêu của CNXH là hướng tới việc con người được thụ hưởng các thành quả phát triển, trong khi công nghệ tạo ra những giá trị ưu việt – chi phí thấp hoặc miễn phí, đáp ứng nhu cầu của đông đảo nhân dân. Khẳng định vai trò của thị trường và doanh nghiệp, nhưng quan trọng là nhấn mạnh vai trò điều tiết, định hướng và bảo đảm công bằng của nhà nước. Trong mô hình này, dữ liệu công dân được bảo vệ như một quyền cơ bản; dữ liệu công được sử dụng để nâng cao chất lượng dịch vụ công, hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng và thúc đẩy phát triển bao trùm, thay vì trở thành công cụ tích lũy lợi nhuận cho một nhóm nhỏ.

Tham luận với chủ đề “Tầm nhìn phát triển trong kỷ nguyên số”, GS.TS Trần Văn Phòng, nguyên viện trưởng Viện triết học cho rằng:

“Bây giờ người ta gọi kỹ thuật số phải dựa trên internet, dựa trên dữ liệu lớn, phải dựa trên thuật toán. Ai làm chủ thuật toán, ai làm chủ dữ liệu, ai làm chủ nền tảng internet thì người đó sẽ thống trị về kinh tế về xã hội. Còn 3 trụ cột của chủ nghĩa tư bản thực ra nó không đổi: Một là sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất. Hai là thị trường tự do. và ba là mục tiêu lợi nhuận tối đa. Còn chúng ta là thị trường định hướng XHXN, phải vì con người, giải phóng con người. Mục tiêu cuối cùng của chúng ta là như vậy. Cho nên nó chỉ khác nhau về mục tiêu sử dụng công nghệ thôi, khác biệt của chủ nghĩa tư bản số và chủ nghĩa xã hội công nghệ số là cái đó".

Các đại biểu cũng cho rằng: Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và chủ nghĩa xã hội công nghệ cùng phản ánh một trình độ phát triển mới của lực lượng sản xuất, cùng khai thác sức mạnh của công nghệ số, AI và dữ liệu để nâng cao năng suất và mở rộng khả năng phát triển. Tuy nhiên, sự khác biệt căn bản nằm ở chỗ nếu chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số đặt lợi nhuận và tích lũy tư bản làm trung tâm, thì chủ nghĩa xã hội công nghệ đặt con người, công bằng và phát triển bền vững làm giá trị cốt lõi. Chính sự khác biệt này quyết định cách thức tổ chức sở hữu, tổ chức lại vai trò của nhà nước, chính sách lao động, an sinh xã hội và định hướng đạo đức của công nghệ.

Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu, đối sánh hai mô hình này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thiện nhận thức lý luận về đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số với yêu cầu đặt ra là phải chủ động tiếp thu thành tựu khoa học – công nghệ của nhân loại, đồng thời kiên định mục tiêu phát triển vì con người, bao trùm và bền vững, “không để ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số”, không để chuyển đổi số làm gia tăng bất bình đẳng hay xói mòn các giá trị xã hội.

Tham luận tại hội thảo với chủ đề “Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số- yêu cầu thách thức và một số kiến nghị, giải pháp cho Việt Nam”. PGS.TS Hoàng Xuân Bình, Trưởng Khoa Kinh tế Quốc tế, Trường Đại học Ngoại thương kiến nghị:

“Tôi có đề xuất như sau. Về chính phủ số thì có 3 điểm, đó là phải thiết kế chính sách dựa trên dữ liệu và bằng chứng, thứ hai là phải đổi mới khu vực công và thứ ba là đầu tư cho con người về văn hóa, đổi mới. Về kinh tế số thì có điểm quan trọng theo chúng tôi là phải có khung quản trị dữ liệu và khung quản lý dòng chảy dữ liệu, không chỉ trong nội bộ nền kinh tế mà là xuyên biên giới. Và điểm cuối cùng cho xã hội số thì chúng tôi cho rằng cần phải có chính sách: Thứ nhất là đo lường phúc lợi số để người dân thấy, đo lường không chỉ nói chung chung như này là rất tốt.v.v. Và cái quan trọng nhất là khung pháp lý để bảo vệ dữ liệu cũng như quyền riêng tư. Thực tế hiện nay chúng ta chỉ cần đi tiêu dùng một loại dịch vụ thôi thì lập tức chúng ta có thể bị mất dữ liệu và cũng không ai quản lý, không ai bảo vệ cả”.

Hà Nam-VOV1