Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 mang ý nghĩa sâu sắc cả về mặt pháp lý, chính trị và xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn sau hơn 08 năm thi hành cho thấy có những tồn tại, hạn chế nhất định, gây vướng mắc trong tổ chức thực thi và chưa điều chỉnh được kịp thời những vấn đề thực tiễn mới phát sinh. Vì thế, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đang được hoàn thiện, chỉnh lý, dự kiến trình Quốc hội thông qua tại kỳ họp không thường lệ vào tháng 8 tới cần giải quyết được những vướng mắc, bất cập này, đồng thời tạo cơ sở pháp lý nhằm bảo vệ tốt hơn quyền lợi của công dân và tính minh bạch, hiệu quả trong hoạt động công vụ.

Thực tế cho thấy, trong không ít trường hợp, việc cá nhân, tổ chức theo đuổi việc yêu cầu bồi thường do bị thiệt hại do hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây ra không hề đơn giản. Thông thường, họ ở vị thế yếu hơn so với các cơ quan nhà nước nhưng cũng bởi một số quy định pháp luật chưa thực sự tạo thuận lợi cho quá trình này. Đây là vấn đề thực tiễn đặt ra khi sửa đổi luật trách nhiệm bồi thường của nhà nước:

Là người nhiều năm hỗ trợ cá nhân, tổ chức trong các vụ việc yêu cầu bồi thường do bị thiệt hại do hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây ra, luật sư Hoàng Vinh, Giám đốc Công ty luật Hoàng Vinh và cộng sự, Đoàn luật sư thành phố Hà Nội nhận định các vụ việc này hay bị kéo dài là do việc xác định các căn cứ yêu cầu bồi thường phức tạp. Cơ chế chứng minh thiệt hại gần như là phi thực tế. Bởi những người bị oan sai trong quá trình đòi bồi thường, họ mất rất nhiều công sức, thời gian, cơ hội và thực tế, những cái đó không định lượng được bằng các hóa đơn, chứng từ và giấy tờ. Khó khăn những người đi đòi quyền lợi trong các vụ đòi bồi thường oan sai đó chính là gánh nặng chứng minh. Họ không thể tự mình thu thập các tài liệu liên quan đến thiệt hại một cách đầy đủ khi có những văn bản chỉ có cơ quan nhà nước có và giữ. Còn đối với các cơ quan nhà nước cũng gặp nhiều khó khăn trong xác định thực tế thiệt hại xảy ra để xác định nghĩa vụ bồi thường. Một khó khăn nữa là áp lực hoàn trả của cán bộ đã gây ra oan sai. Đây là một vấn đề đối với những vụ án phức tạp.

Để giải quyết khó khăn này, dự thảo luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật trách nhiệm bồi thường của nhà nước đã không còn quy định về nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức yêu cầu bồi thường phải chứng minh thiệt hại. Tuy vậy, để đảm bảo tính chặt chẽ và khả thi của quy định này, nhiều ý kiến cho rằng cần có văn bản hướng dẫn chi tiết hơn để cơ quan giải quyết không dựa vào lý do chưa đủ căn cứ để trì hoãn việc giải quyết cho người bị thiệt hại, người bị oan sai. Ông Trần Việt Hưng, nguyên Phó Cục trưởng Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước bày tỏ quan điểm: Có lẽ phải quy định thêm trách nhiệm trong trường hợp không cung cấp, xử lý về mặt hành chính thế nào, trách nhiệm hình sự đến đâu. Trong dự thảo luật này phải bổ sung thêm, ràng buộc thêm trách nhiệm đó, chắc chắn tính khả thi của quy định cơ quan nhà nước hỗ trợ người bị thiệt hại thu thập chứng cứ sẽ có tính khả thi cao hơn trong thực tế

Bên cạnh khó khăn về thủ tục, việc xác định mức độ lỗi, thiệt hại xảy ra, mối quan hệ nhân quả để kết luận mức độ bồi thường cũng không đơn giản. Bên cạnh những thiệt hại về sức khỏe, về vật chất có thể định lượng được, trong không ít trường hợp, việc tính toán các thiệt hại khác như thiệt hại về tinh thần của bản thân họ mà của người thân (thất học, bị khinh bỉ, mất việc làm…) lại càng trở nên khó khăn. Trách nhiệm của nhà nước là phải xem xét toàn bộ các thiệt hại để có thể có mức bồi thường tương xứng. Luật sư Nguyễn Văn Chiến, Công ty Luật TNHH Nguyễn Chiến cho rằng dự thảo luật sửa đổi, bổ sung một số điều của luật trách nhiệm bồi thường của nhà nước cần quan tâm vấn đề này. Theo luật sư Nguyễn Chiến, nên chăng Nhà nước ấn định tùy thuộc vào tính chất, mức độ hành vi và thời gian mà người bị oan sai bị cách ly khỏi xã hội để xác định một mức phù hợp, tránh tình trạng việc giải quyết kéo dài như trong thời gian vừa qua. Bồi thường về uy tín danh dự trước đây chỉ có một buổi công khai xin lỗi. Trong thời đại số hiện nay, ngoài việc phải thông tin một cách đầy đủ trên mạng thì trách nhiệm của các cơ quan nhà nước là phải "làm sạch" các thông tin trước đây, trong thời gian người bị oan sai bị bắt, bị tạm giam, bị xử lý để bảo vệ danh dự cho họ và gia đình họ.

          Liên quan đến nội dung này, ông Nguyễn Ngọc Vũ, Phó Cục trưởng Cục đăng ký giao dịch bảo đảm và bồi thường nhà nước, Bộ Tư pháp cho rằng: Đối với thiệt hại về tinh thần, cơ quan có trách nhiệm giải quyết phải chủ động thực hiện phục hồi danh dự sau khi có căn cứ mà không phụ thuộc hoàn toàn vào yêu cầu của người yêu cầu bồi thường. Luật hiện hành còn quy định đối với yêu cầu phục hồi danh dự không có thời hiệu. Tức là bất cứ khi nào thấy có  nội dung này được yêu cầu hoặc cơ quan nhà nước phát hiện ra thì đều có trách nhiệm phải thực hiện. Bên cạnh việc tổ chức xin lỗi công khai thì với thời đại bùng nổ công nghệ thông tin hiện nay, còn có những biện pháp khác hết sức cần thiết như đăng tin, đăng báo công khai hoặc nhiều biện pháp khác.

          Ứng dụng chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu trong giải quyết bồi thường nhà nước là nội dung được các chuyên gia cho rằng là giải pháp hữu hiệu mà dự thảo luật lần này đã đề cập và cần được cụ thể hơn trong các văn bản hướng dẫn thực thi. Bà Nguyễn Thị Long, giảng viên khoa luật dân sự, Đại học Luật Hà Nội nêu ý kiến: Dự thảo luật đã thiết kế cơ chế vận hành, định danh chủ thể giải quyết, định danh thiệt hại được bồi thường, định danh quy trình giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại của người dân như thế nào. Nhưng câu chuyện cuối cùng là cơ chế có hiệu quả hay không, cần một cơ chế giám sát. Chúng ta cần phải có một công cụ giám sát xem lộ trình từng vụ việc giải quyết như thế nào. Ban soạn thảo đang có ý định xây dựng về dữ liệu quốc gia về giải quyết bồi thường nhà nước. Tôi hy vọng trong tương lai đề án này sẽ phát huy tốt chức năng của mình trong việc giám sát và giúp cho người yêu cầu bồi thường nhà nước có thể truy xuất được tình trạng vụ việc của mình được giải quyết đến đâu.

Còn theo bà Phạm Thị Hạnh, Phó Vụ trưởng Vụ pháp luật, Văn phòng Chính phủ, cơ quan quản lý vẫn cần phải có một hệ thống thông tin dữ liệu theo dõi quá trình xử lý và các cơ quan có liên quan, người dân hoặc doanh nghiệp trực tiếp có liên quan vụ việc có thể theo dõi được tiến độ. Cơ sở dữ liệu không chỉ là vấn đề thống kê, không chỉ vấn đề tổng hợp thông tin, mà phải là vấn đề quản trị vụ việc đó. Đây là một trong công cụ cảnh báo để các cơ quan có liên quan phải cố gắng nỗ lực thực hiện đúng quy định, có công cụ giám sát, nên là họ sẽ phải e ngại và cố gắng thực hiện đúng quy định. Vì thế, dự thảo luật cần phải quy định những nguyên tắc rõ ràng hơn và quy định cụ thể ở trong nghị định hướng dẫn luật bồi thường.

Bồi thường nhà nước là một chế định pháp lý về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, được xây dựng trên cơ sở các nguyên tắc chung của pháp luật dân sự và được quy định cụ thể trong Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. So với cơ chế bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng thông thường, bồi thường nhà nước có những đặc thù nhất định về chủ thể có trách nhiệm bồi thường, căn cứ phát sinh trách nhiệm, phạm vi trách nhiệm, cũng như trình tự, thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường. Với vị thế khác nhau giữa hai chủ thể trong vụ việc này, đòi hỏi việc sửa đổi Luật cần hướng tới bảo vệ tốt hơn quyền và hợp pháp của công dân và là cơ sở để kiểm soát quyền lực, nâng trách nhiệm của cơ quan và người thực thi công vụ.