Hội thảo do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN) và Trường Đại học Luật Hà Nội tổ chức, với sự tham gia của đông đảo chuyên gia pháp lý, chuyên gia xây dựng, đại diện cơ quan quản lý Nhà nước và doanh nghiệp. Đây là diễn đàn chuyên sâu nhằm phân tích những nội dung mới của Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025, đồng thời trao đổi các vấn đề thực tiễn trong giao kết, thực hiện và quản trị rủi ro hợp đồng xây dựng.

Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025 - được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội Khóa XV (có hiệu lực từ ngày 1/7/2026), được đánh giá là bước tiến quan trọng trong hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho hoạt động đầu tư xây dựng. Luật tập trung vào cải cách thủ tục hành chính, nâng cao hiệu quả quản lý dự án, tăng cường trách nhiệm của các chủ thể tham gia, đồng thời hoàn thiện cơ chế quản lý chi phí và hợp đồng xây dựng. Tuy nhiên, những thay đổi này cũng đặt ra nhiều thách thức về mặt pháp lý, đặc biệt trong việc soạn thảo, quản lý hợp đồng xây dựng và kiểm soát rủi ro pháp lý phát sinh. Việc nắm bắt kịp thời các quy định mới là yếu tố then chốt để doanh nghiệp và các chuyên gia pháp lý chủ động ứng phó, tối ưu hóa hiệu quả đầu tư và hạn chế tranh chấp.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC), GS. TS. Lê Hồng Hạnh cho biết, tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng hiện chiếm tỷ trọng lớn và có tính chất phức tạp cao trong tổng số các vụ việc tại VIAC. Điều này, phản ánh đặc thù rủi ro của ngành xây dựng, đồng thời cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của trọng tài thương mại trong giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả, linh hoạt và phù hợp với thông lệ quốc tế.

GS.TS. Tô Văn Hòa, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội đánh giá, Luật Xây dựng không chỉ là đạo luật điều chỉnh công tác quản lý nhà nước về xây dựng, mà còn bao trùm toàn bộ quá trình thực hiện các dự án đầu tư xây dựng, từ tổ chức hoạt động, quản lý dự án đến quan hệ hợp đồng giữa các chủ thể.

Theo ông Hòa, sự phát triển có trật tự, hiệu quả và bền vững của đô thị, khu dân cư và khu công nghiệp phụ thuộc rất lớn vào khung khổ pháp lý của lĩnh vực xây dựng. Nếu hoạt động xây dựng không được điều chỉnh bởi hệ thống pháp luật đầy đủ, chặt chẽ và hợp lý, hệ quả không chỉ là sự lộn xộn trong môi trường sống và sản xuất, mà còn tiềm ẩn nguy cơ hình thành những thị trường thiếu minh bạch, kéo theo rủi ro pháp lý và tranh chấp phức tạp.

“Xây dựng là lĩnh vực huy động nguồn lực xã hội rất lớn, cả về tài chính lẫn con người. Những dự án có quy mô hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn tỷ đồng đòi hỏi yêu cầu cao về quản lý, kiểm soát rủi ro và phân định trách nhiệm pháp lý. Trên thực tế, đây cũng là lĩnh vực phát sinh nhiều tranh chấp phức tạp, không chỉ giữa các doanh nghiệp mà còn liên quan đến trách nhiệm của các chủ thể quản lý nhà nước.’- ông Hòa nhấn mạnh.

Dẫn chứng thực tế, ông Hòa chia sẻ Trường Đại học Luật Hà Nội hiện là chủ đầu tư một dự án xây dựng lớn trong lĩnh vực giáo dục đào tạo tại tỉnh Bắc Ninh với tổng mức đầu tư khoảng 1.800 tỷ đồng. Quá trình triển khai kéo dài gần 10 năm cho thấy nhiều vấn đề phát sinh liên quan đến khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động xây dựng và hợp đồng xây dựng, qua đó cho thấy nhu cầu cấp thiết phải hoàn thiện pháp luật theo hướng rõ ràng, thống nhất và phù hợp với thực tiễn.

Đồng quan điểm, GS.TS Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng nhiều tranh chấp trong các lĩnh vực xây dựng, đầu tư, thương mại, hàng hóa, dịch vụ đều bắt nguồn từ những hạn chế của pháp luật và chính sách. Trong lĩnh vực xây dựng, không ít trường hợp doanh nghiệp gặp khó khăn, thậm chí thiệt thòi, chỉ vì các quy định pháp luật chưa theo kịp yêu cầu của đời sống kinh tế.

Một ví dụ điển hình được GS.TS Lê Hồng Hạnh nêu ra là trường hợp doanh nghiệp Hàn Quốc tại Việt Nam chỉ mong muốn xây dựng một cây cầu nhỏ nối giữa hai nhà máy để thuận tiện cho việc đi lại và tổ chức sản xuất. Tuy nhiên, do vướng các quy định của Luật Xây dựng hiện hành, nhu cầu tưởng chừng rất đơn giản này đã kéo dài nhiều năm mà không thể thực hiện được. Câu chuyện cho thấy những rào cản pháp lý, nếu không được tháo gỡ kịp thời, có thể trở thành lực cản lớn đối với môi trường đầu tư.

Theo Chủ tịch VIAC, rủi ro trong hoạt động xây dựng đến từ nhiều khía cạnh khác nhau, nhưng phần lớn đều có gốc rễ từ pháp luật và chính sách. Chỉ một sự thay đổi về cơ chế, quy định cũng có thể khiến doanh nghiệp, nhà đầu tư, chủ đầu tư hay nhà thầu đối mặt với hàng loạt rủi ro mới, kéo theo tranh chấp. Tranh chấp xây dựng thường gắn với các vấn đề về tiến độ, chi phí, thay đổi thiết kế và mối quan hệ phức tạp giữa các bên tham gia dự án.

“Việc những rủi ro đó có được kiểm soát hay không phụ thuộc rất lớn vào nền tảng pháp luật điều chỉnh các quan hệ xây dựng” - GS.TS Lê Hồng Hạnh nhấn mạnh.

Tại phần nội dung chuyên môn, ông Bùi Văn Dưỡng, Phó cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý Đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng), Trọng tài viên VIAC, đã trình bày tham luận dẫn đề phân tích các điểm mới trọng tâm của Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025.

Theo đó, các cải cách lớn tập trung vào ba nhóm: Đổi mới phương thức quản lý đầu tư xây dựng; cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính; phân định rõ trách nhiệm giữa cơ quan quản lý nhà nước với các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng.

Hai phiên thảo luận chuyên sâu tiếp theo đã làm rõ các vấn đề về quản lý chi phí, thay đổi hợp đồng, phân bổ rủi ro cũng như cơ chế bồi thường thiệt hại định trước và giải quyết tranh chấp trong xây dựng.

Các ý kiến thống nhất cho rằng, trong bối cảnh pháp luật mới, doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực quản trị hợp đồng và lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp để bảo vệ quyền lợi chính đáng và phát triển bền vững.

Nhìn nhận về các điểm mới của luật, các chuyên gia đều cho rằng luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống nếu được phổ biến hiệu quả và có hướng dẫn áp dụng đồng bộ. Doanh nghiệp, nhà thầu và đội ngũ kỹ sư, luật sư cần nâng cao năng lực soạn thảo, đàm phán hợp đồng và quản trị rủi ro ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án. Việc giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm và trao quyền chủ động lớn hơn cho các chủ thể thị trường đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực quản trị hợp đồng, quản lý chi phí và lưu trữ chứng cứ pháp lý. Nếu các chủ thể không theo kịp yêu cầu này, rủi ro tranh chấp có thể không giảm mà còn gia tăng.

Ở góc độ quản lý chi phí và hợp đồng, nhiều ý kiến cho rằng, đây là lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro pháp lý lớn nhất trong bối cảnh Luật mới. TS.LS. Lê Nết, Công ty Luật LNT & Partners, Phó Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam, nhấn mạnh đặc thù của hợp đồng xây dựng là phải xử lý đồng thời “chi phí quá khứ” và “chi phí tương lai”. Nếu không có cơ chế rõ ràng ngay từ đầu, tranh chấp khi thanh toán và quyết toán là khó tránh khỏi.

Từ phía cơ quan quản lý, ông Hồ Ngọc Sơn, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế và Quản lý Đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng), cho biết Luật mới hướng tới tư duy quản lý chi phí trong suốt vòng đời dự án, thay vì chỉ “tính đúng, tính đủ” tại một thời điểm. Cách tiếp cận này nhằm giảm rủi ro hiểu nhầm giữa chủ đầu tư, nhà thầu và cơ quan hậu kiểm trong quá trình thanh tra, kiểm tra.

Vai trò của dữ liệu và chuyển đổi số trong quản lý chi phí và kiểm soát rủi ro cũng được lưu ý. TS. Vũ Quyết Thắng, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Xây dựng (Bộ Xây dựng), cho rằng việc tham khảo dữ liệu giá trong nước và nước ngoài là cần thiết, nhưng chỉ có ý nghĩa khi đi kèm quy trình phân tích, quy đổi chặt chẽ theo thời gian và địa điểm. Nếu áp dụng máy móc, rủi ro pháp lý trong hậu kiểm là rất lớn.

Ở lĩnh vực giải quyết tranh chấp, Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 mở rộng không gian lựa chọn phương thức giải quyết, bao gồm hòa giải, trọng tài, tòa án và các thông lệ quốc tế. Đối với dự án đầu tư công và PPP, Luật ưu tiên sử dụng trọng tài trong nước và cho phép tính chi phí giải quyết tranh chấp vào tổng mức đầu tư, tạo cơ sở pháp lý cho một hoạt động gần như không thể tránh trong quá trình triển khai dự án.

Theo các chuyên gia, Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025 đang được tiếp cận theo hướng chuyển trọng tâm từ kiểm soát thủ tục sang quản trị rủi ro và hậu kiểm. Tuy nhiên, để Luật thực sự đi vào cuộc sống, bên cạnh các Nghị định và Thông tư hướng dẫn đồng bộ, yêu cầu đặt ra là phải chuẩn hóa chất lượng hợp đồng xây dựng, nâng cao năng lực quản trị pháp lý của chủ đầu tư, nhà thầu và tư vấn, đồng thời tăng cường đối thoại giữa cơ quan quản lý, giới chuyên môn và cộng đồng doanh nghiệp. Chỉ khi đó, những kỳ vọng cải cách mà Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 mang lại mới có thể được hiện thực hóa một cách bền vững.