Trong hai phần của loạt bài “Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị: Hiện thực hoá mục tiêu hoàn thiện hạ tầng năng lượng đồng bộ và đột phá mạnh mẽ”, các phân tích của chuyên gia và những người trong cuộc đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hoàn thiện đồng bộ hạ tầng năng lượng tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng dài hạn, trước mắt là đảm bảo năng lượng cho tăng trưởng GDP từ 10% trở lên trong giai đoạn 2026-2030.

Việc hoàn thiện đồng bộ và đột phá mạnh mẽ hạ tầng năng lượng đồng thời mở ra cơ hội phát triển các ngành sản xuất, giúp gia tăng tỷ lệ nội địa hoá, làm chủ thiết bị công nghệ trong các ngành công nghiệp, phát triển công nghiệp mới, đóng góp quan trọng vào hiện thực hoá mục tiêu “tự chủ chiến lược, tự cường, tự tin, tiến mạnh trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”.

Bài 3: “Đột phá mạnh mẽ hạ tầng năng lượng từ phát huy nguồn lực tư nhân và thị trường điện cạnh tranh, minh bạch”.

"Nghị quyết 70-NQ/TW tuân thủ nguyên tắc phát triển năng lượng phải phù hợp với thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN; phát triển thị trường năng lượng đồng bộ, cạnh tranh, minh bạch, xóa bỏ cơ chế bù chéo, điều chỉnh giá năng lượng theo thị trường có sự quản lý của nhà nước, khuyến khích mạnh mẽ các thành phần kinh tế, nhất là khu vực tư nhân tham gia toàn diện vào phát triển năng lượng…”. Đó là quan điểm chỉ đạo xuyên suốt của Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng Quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị nhấn mạnh.

Nghị quyết 70-NQ/TW đã chỉ rõ nhiều hạn chế của ngành năng lượng, đáng kể như: Thị trường năng lượng cạnh tranh phát triển chưa đồng bộ, thiếu liên thông giữa các phân ngành, nhất là thị trường điện; Chính sách giá năng lượng còn bất cập, chưa thực sự phù hợp với cơ chế thị trường; Vẫn còn tình trạng bù chéo giá điện đối với một số nhóm khách hàng;... và định hướng: Phát triển thị trường điện theo hướng tăng cường cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả, đồng bộ với bảo đảm an ninh năng lượng; Áp dụng giá thị trường đối với mọi loại hình năng lượng, xây dựng giá năng lượng minh bạch do thị trường quyết định, không thực hiện bù chéo; Xây dựng và hoàn thiện hệ thống giao dịch điện, bao gồm cơ chế hợp đồng mua bán điện minh bạch, ổn định, dài hạn, bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của nhà đầu tư”.

Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long, năm 2026 - năm đầu tiên thực hiện Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng - với các nhiệm vụ trọng tâm về tiếp tục hoàn thiện đồng bộ và đột phá mạnh mẽ trong xây dựng kết cấu hạ tầng, trong đó có hạ tầng năng lượng - đã được nêu bật trong Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị: "Nghị quyết 70 như là “kim chỉ nam” hành động, là ngọn đèn soi đường cho toàn bộ ngành năng lượng và ngành điện của chúng ta. Triển khai Nghị quyết 70 thì Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 253 về các cơ chế chính sách phát triển năng lượng giai đoạn 2026-2030. Trên thực tế đó là những cơ chế chính sách đặc thù, vượt trội để bảo đảm an ninh năng lượng và an ninh cho ngành điện. Trước mắt là tháo gỡ các khó khăn vướng mắc, điểm nghẽn của ngành trong giai đoạn 5 năm tới. Trên nền tảng đó thì năm 2026 là xây dựng và ban hành Luật Điện lực sửa đổi, bổ sung và đi kèm theo đó là các Nghị định sắp tới ban hành để triển khai Nghị quyết 253 của Quốc hội; rồi các cơ chế chính sách mới, trọng tâm đấy là việc xây dựng hoàn thiện, bổ sung lộ trình xây dựng thị trường điện các cấp độ".

Việc điều chỉnh Quy hoạch tổng thể về năng lượng quốc gia thời kỳ 2021-2030 tầm nhìn đến năm 2050 theo Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị đang được gấp rút hoàn thành. Theo đó, các phân ngành dầu khí, than, điện lực, năng lượng mới và tái tạo… được lên kế hoạch khá chi tiết. Góp ý vào Đề án này, chuyên gia năng lượng Nguyễn Anh Tuấn - Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cho rằng, nhu cầu vốn đầu tư vào ngành năng lượng trong giai đoạn 2026-2030 (ở kịch bản thấp) đã lên tới hơn 210 tỷ USD, nếu không có cơ chế đặc thù thì không thể thu hút được mỗi năm hơn 40 tỷ USD.

"Chúng ta nói về nguyên tắc là Nhà nước chỉ tập trung vào hạ tầng nền tảng dùng chung, còn lại là chủ yếu dựa vào tư nhân, FDI. Tôi đề nghị trong phân bổ vốn cũng cần có ước lượng là vốn đầu tư công và vốn tư nhân. Bởi vì chúng ta còn rất nhiều nhiệm vụ về kinh tế - xã hội khác, không phải chỉ ngành năng lượng. Cho nên tôi cho là cũng phải ước lượng một khoản như thế nào đấy của Nhà nước, còn lại đâu là nguồn vốn tư nhân, thì từ đó chúng ta mới ra được các giải pháp tổ chức thực hiện là huy động như thế nào, huy động ở đâu, và làm như thế nào để người ta bỏ vốn..." - rất nhiều câu hỏi được chuyên gia năng lượng Nguyễn Anh Tuấn đưa ra.

Ông Nguyễn Thái Sơn - nguyên Chánh Văn phòng (CVP) Ban Chỉ đạo quốc gia về phát triển điện lực (Bộ Công Thương) cũng tính toán, chỉ riêng nhu cầu vốn đầu tư vào các dự án phát triển nguồn điện đến năm 2030 là khoảng 118 tỷ USD và hơn 18 tỷ USD cho lưới điện truyền tải. Tổng công ty truyền tải điện Quốc gia (EVN) chỉ đáp ứng được khoảng 60%. Nghĩa là, ngay cả các dự án lưới điện vẫn còn khoảng 40% đang cần cơ chế: "Như vậy phải khẳng định rằng nguồn lực của tư nhân cần phải huy động tối đa, và nếu mà huy động tối đa thì cần phải làm sao, và những giải pháp nào? Thì đầu tiên là phải hoàn thiện khung pháp lý để nhà đầu tư yên tâm trong tham gia, để huy động nguồn lực".

Theo chuyên gia kinh tế ngành, TS. Đặng Thị Thu Hoài - Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, việc đầu tư phát triển hạ tầng năng lượng phải có sự chung sức của các thành phần kinh tế tham gia. Và khi nguồn lực tư nhân được phát huy sẽ là sức bật để tiến nhanh tới thị trường năng lượng và thị trường điện cạnh tranh, minh bạch: "Không có đầu tư tư nhân thì rất khó có thể đáp ứng được nhu cầu điện, do đó quy định của pháp luật là phải thông thoáng, môi trường phải hấp dẫn, tạo mọi điều kiện, tạo sự tin tưởng để nhà đầu tư có thể bỏ vốn và phát triển nguồn điện đáp ứng được nhu cầu hiện nay của chúng ta về phát triển điện. Ngoài cải thiện môi trường đầu tư cho huy động sự vào cuộc của tư nhân mạnh mẽ hơn thì một trong những yếu tố tôi cho rất quan trọng đấy là giá điện, tức là chính sách giá điện cần phải thay đổi cách tiếp cận. Theo tôi, phải đẩy nhanh lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh. Đấy là cái rất là quan trọng để đảm bảo huy động tư nhân tham gia vào quá trình phát triển ngành điện".

Hiện nay, Bộ Công Thương cũng đã hoàn thiện Dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ quy định về lộ trình phát triển các cấp độ thị trường cạnh tranh tại Việt Nam đảm bảo phù hợp với Nghị quyết số 70-NQ/TW và các chiến lược phát triển ngành điện. Theo cơ quan quản lý nhà nước, phát triển thị trường điện cạnh tranh, cải cách cơ chế giá điện là yêu cầu tất yếu để tháo gỡ các "điểm nghẽn", tạo động lực thúc đẩy phát triển thị trường năng lượng, đáp ứng nhu cầu cho tăng trưởng từ 10% trở lên trong những năm tới.

Chuyên gia năng lượng Đào Nhật Đình nêu quan điểm: "Trong Nghị quyết 70 đã nói rõ chúng ta phải thị trường hóa cả khâu bán buôn và khâu bán lẻ. Mà muốn tiến đến thị trường bán lẻ được thì cái trần bán lẻ nó phải năng động hơn chứ không nên cứng nhắc như hiện nay. Có một số cái vướng, ví dụ như giá điện 2 thành phần thì chúng ta mới áp dụng gọi là thí điểm, lý thuyết thôi chứ chưa áp dụng. Muốn có thị trường hoạt động tốt thì giá điện phải 2 thành phần, thậm chí 3 thành phần, thế nhưng mà những cái đó nó đều tiến hành hơi chậm so với Nghị quyết mong muốn".

Đối với một hệ thống điện đa dạng loại hình nguồn điện, để phát huy các nguồn năng lượng sạch và tái tạo theo Nghị quyết 70-NQ/TW thì giá điện phải phản ánh đúng nhu cầu của thị trường, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, minh bạch, có như vậy doanh nghiệp mới tự tin, mạnh dạn tham gia thị trường.

Qua tìm hiểu nhu cầu của nhiều doanh nghiệp xuất khẩu đang rất cần chứng chỉ xanh (ESG) hay những ngành cần nguồn điện có chất lượng ổn định, ông Nguyễn Duy Giang, Phó TGĐ Tổng công ty điện lực dầu khí (PV Power) liên hệ tới cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) đối với dự án nhiệt điện Nhơn Trạch 3-4 và cho rằng: "Có một điều kiện rất tốt cho thị trường DPPA, đấy là những ngành như may mặc, những ngành cần xuất khẩu thì người ta cần một cái chứng chỉ ESG, chứng chỉ bền vững, giảm phát thải CO2; Thứ hai nữa là Việt Nam đang hướng tới Big Data, AI, bán dẫn thì cần nguồn điện nền ổn định, và đặc biệt là phải đáp ứng nhu cầu rất lớn, thì tôi cho rằng Bộ Công Thương đang soạn thảo cơ chế DPPA mới thì sẽ đáp ứng được các yêu cầu thị trường. Về mặt cơ chế thì không có cấm việc các nhà máy điện tham gia vào DPPA. Tuy nhiên, đối với những nhà máy công suất lớn tới 9,3 tỷ kWh/năm thì chúng tôi cần những khách hàng lớn, ví dụ những hộ tiêu thụ là những khu công nghiệp hoặc là những Trung tâm dữ liệu… và hoàn toàn được thỏa thuận về giá".

Các tín hiệu từ thị trường về nhu cầu sử dụng điện sạch cũng đồng thời tạo cơ hội cho đầu tư vào lĩnh vực năng lượng quan trọng này. Cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 57/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn. Hiện nay theo Nghị định 57/2025/NĐ-CP, chỉ những đơn vị phát điện năng lượng tái tạo (từ gió, mặt trời hoặc sinh khối) có công suất từ 10MW trở lên đấu nối vào hệ thống điện quốc gia được phép bán trực tiếp cho các hộ tiêu thụ.

Theo Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh, tổng công suất nguồn nhiệt điện khí LNG đặt mục tiêu đến năm 2030 là khoảng 22.400 MW. Nếu các dự án điện khí LNG được tham gia DPPA chắc chắn sẽ khuyến khích thu hút đầu tư vào loại hình nguồn điện này. Như vậy, không chỉ góp phần tăng cường an ninh cung cấp điện, đa dạng hóa nguồn năng lượng, mà còn thúc đẩy phát triển thị trường điện cũng như thị trường năng lượng cạnh tranh, từng bước hiện thực hoá mục tiêu hoàn thiện đồng bộ và đột phá mạnh mẽ hạ tầng năng lượng theo tinh thần Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị./.

Nguyên Long