Gần 80 năm qua, gia đình ông Nguyễn Anh Duy, ở phường Tây Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, vẫn làm giỗ, tưởng nhớ người chú là liệt sĩ Nguyễn Luật, hy sinh trong những năm đầu cuộc kháng chiến chống Pháp.

Người thân biết khu vực có thể là nơi liệt sĩ Nguyễn Luật hy sinh, nhưng qua nhiều thập kỷ, dấu tích không còn nguyên vẹn. Trong lễ truy điệu, an táng 45 hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang liệt sĩ Hòn Dung mới đây, ông Duy vẫn đến dự với mong ước chưa thành: tìm được người chú để đưa về với đồng đội.

Ông Duy cho biết, khi bị địch truy đuổi và bị thương, liệt sĩ Nguyễn Luật rút xuống một căn hầm dọc bờ sông. Người thân chỉ biết ông có thể đã hy sinh ở khu vực bờ tre, gần một bàu nước. Nhưng chừng ấy thông tin, sau gần 80 năm, vẫn chưa đủ để xác định chính xác nơi người lính năm xưa nằm lại.

“Lúc bị địch đuổi, bắn bị thương thì chú nhảy xuống hầm ở bờ tre chỗ bàu nước, có lẽ chết ở đó thôi. Biết vị trí đó nhưng không thể nào tìm được, bao nhiêu năm rồi. Mong muốn tìm được để đưa về nghĩa trang này. Có tìm được đâu, giờ nhớ ngày hy sinh, làm giỗ tưởng nhớ thôi”.

Nỗi chờ đợi của gia đình ông Duy cũng là lý do để hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tiếp tục được đẩy mạnh. Từ những thông tin ít ỏi về nơi hy sinh, nơi an táng ban đầu và lời kể của nhân chứng, lực lượng chức năng lần tìm những dấu tích còn lại sau chiến tranh.

Trong đợt tìm kiếm vừa qua, tại Nhà lao Thành Diên Khánh, lực lượng làm nhiệm vụ khai quật từ ngày 19/8 đến 4/9, tìm kiếm, quy tập được 39 hài cốt liệt sĩ, vượt hơn hai lần so với dự kiến ban đầu. Tại núi Hòn Chảo, 4 hài cốt liệt sĩ được tìm thấy; tại Khu căn cứ địa cách mạng Đồng Bò, thêm 2 hài cốt liệt sĩ được quy tập.

Đằng sau kết quả ấy là quá trình khảo sát, xác minh và mở rộng phạm vi tìm kiếm, trong điều kiện địa hình và dấu tích chiến tranh đã thay đổi sau hàng chục năm. Những thông tin về nơi hy sinh, an táng ban đầu không còn đầy đủ, trong khi nhân chứng ngày càng ít.

Ông Huỳnh Bửu Đông, 62 tuổi, có hơn 40 năm gắn bó với Nhà lao Thành Diên Khánh. Hơn 20 năm trước, khi còn công tác trong ngành Công an, ông từng chứng kiến việc phát hiện hai bộ hài cốt trong quá trình xây dựng và cùng đồng đội quy tập về nghĩa trang.

Khi Chiến dịch 500 ngày đêm được triển khai, ông trở lại hiện trường, cung cấp những thông tin còn nhớ để hỗ trợ lực lượng tìm kiếm. Ngồi bên khu vực khai quật, ông Đông theo dõi từng lớp đất được bóc lên. Những ký ức về lần phát hiện hài cốt liệt sĩ năm xưa cũng trở thành một đầu mối để đối chiếu với hiện trường.

“Trước đây, khu vực này gần bờ thành, đơn vị không làm gì hết, chỉ trồng rau. Sau này, khi đơn vị xây dựng nhà, tôi thấy họ đào lên thấy 1 bộ xương. Cất bốc lên, phía dưới còn thêm 1 bộ nữa là 2 bộ”.

Từ đầu Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đến nay, Khánh Hòa đã tìm kiếm, quy tập được 59 hài cốt. Riêng đợt vừa qua, 45 hài cốt được đưa về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Hòn Dung.

Tìm thấy hài cốt mới chỉ là một chặng của hành trình đưa người đã hy sinh trở về. Trong 45 hài cốt được quy tập đợt này, 40 trường hợp đủ điều kiện lấy mẫu sinh phẩm để giám định ADN, phục vụ xác định danh tính, quê quán và thân nhân.

Với gia đình ông Bùi Trụ, hành trình đưa người thân về nơi an nghỉ trang trọng hơn đã có kết quả. Hài cốt người anh trai là liệt sĩ Bùi Cầu được chuyển từ phần mộ tại địa phương về Nghĩa trang liệt sĩ Hòn Dung. Trước đó, phần mộ nằm ở khu vực vắng, nhiều lần bị ngập lụt. Khi địa phương triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm, ông Trụ đề nghị đưa hài cốt người anh về nghĩa trang liệt sĩ để thuận tiện thăm viếng, hương khói.

“Bây giờ vô nghĩa trang liệt sĩ, nước không ngập được. Ở đây có anh em chăm sóc. Ngày Lễ, Rằm, Mồng Một tôi ra đây thắp nhang cũng thuận tiện”.

Một người đã được đưa về nơi an nghỉ trang trọng hơn; một gia đình vẫn đang chờ tìm thấy người thân. Những câu chuyện ấy cho thấy phía sau con số 59 hài cốt liệt sĩ là hành trình bền bỉ của lực lượng làm nhiệm vụ, từ xác minh từng nguồn tin, tìm lại dấu tích cũ đến tổ chức khai quật và đưa hài cốt về an táng.

Thiếu tướng Nguyễn Túy, Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Khánh Hòa cho biết, công tác tìm kiếm, quy tập sẽ tiếp tục được đẩy nhanh tại những nơi còn thông tin về liệt sĩ:

“Bây giờ, phải tập trung mọi lực lượng, mọi điều kiện đẩy nhanh tiến độ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại các nơi có thông tin. Tiếp tục tổ chức lực lượng để truy tìm thông tin được cung cấp, xác minh chính thống, tổ chức cất bốc, đưa liệt sĩ về nơi an táng nghiêm trang. Đồng thời bảo đảm tuyệt đối an toàn các lực lượng, phương tiện làm nhiệm vụ.”

59 hài cốt liệt sĩ đã được tìm kiếm, quy tập, nhưng hành trình ấy chưa thể dừng lại. Với gia đình ông Nguyễn Anh Duy, gần 80 năm trôi qua, người thân vẫn chỉ được tưởng nhớ qua ngày giỗ, trong khi nơi nằm lại chưa thể xác định.

Và chừng nào vẫn còn những gia đình chưa tìm thấy người thân, chừng đó hành trình lần tìm dấu tích chiến tranh vẫn còn tiếp tục, để những người đã hy sinh có cơ hội trở về với gia đình, đồng đội và quê hương./.