Hiệp định Thương mại tự do (FTA) giữa Việt Nam và Hiệp hội Thương mại Tự do châu Âu (EFTA) gọi tắt là Hiệp định VEFTA đã được ký kết hôm nay (18/10/2026) sau quá trình dài 14 năm với 21 phiên đàm phán. Như vậy là Việt Nam đã ký kết 18 FTA, trong đó có nhiều FTA thế hệ mới, tiêu chuẩn cao. Cùng với đó, Việt Nam và Hoa Kỳ cũng đã cơ bản hoàn tất các nội dung đàm phán trong khuôn khổ Hiệp định thương mại đối ứng công bằng và cân bằng. Theo các chuyên gia và nhà quản lý, song hành với các cơ hội mới là những thách thức mới mà cả Chính phủ và doanh nghiệp Việt sẽ phải nỗ lực vượt qua.

"Thị trường Việt Nam có tiềm năng rất lớn, đó là cơ hội to lớn đối với chúng tôi cũng như người tiêu dùng Việt Nam - những người có thể mua được hải sản Na Uy chất lượng cao trên bàn ăn của họ. Bởi vì khi chúng ta giảm thuế quan, việc giao thương sẽ trở nên dễ dàng hơn, và việc kinh doanh của doanh nghiệp cũng trở nên dễ dự đoán hơn. Và tôi hy vọng điều đó có nghĩa là cuối cùng thì người tiêu dùng có thể nhận được rất nhiều cá hồi và cá tuyết chất lượng cao trên bàn ăn của họ tại Việt Nam…"

Đó là chia sẻ của bà Astrid Bergmål, Quốc vụ khanh Bộ Ngoại giao Na Uy về những kỳ vọng khi hiệp định VEFTA giữa Việt Nam và Hiệp hội Thương mại Tự do châu Âu (EFTA) được ký kết.

Có lẽ không phải ngành hàng xuất nhập khẩu nào cũng thể hiện rõ cơ hội hợp tác hai chiều như FTA giữa Việt Nam và EFTA. Dù Na Uy và Việt Nam đều nằm trong nhóm 3 nước xuất khẩu thủy sản lớn nhất thế giới, tuy nhiên, các ngành hàng chủ lực của hai nước không cạnh tranh trực diện với nhau. Na Uy xuất khẩu các mặt hàng cá hồi, cá tuyết, cua hoàng đế và tôm từ biển, trong khi Việt Nam là nhà cung cấp lớn cá tra và tôm nuôi. Vì vậy, FTA không chỉ mở ra cơ hội xuất khẩu, mà còn có thể thúc đẩy hợp tác về công nghệ, nguyên liệu, đầu tư, quản trị chuỗi cung ứng và phát triển sản phẩm mới.

Hiệp định VEFTA được ký kết có ý nghĩa chiến lược sâu sắc trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động, cạnh tranh địa chính trị gia tăng, cạnh tranh thương mại gay gắt và chủ nghĩa bảo hộ có xu hướng quay trở lại. Nhất là khi các thành viên EFTA (gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Ai-xơ-len và Lích-ten-xtanh) đều là những nền kinh tế phát triển hàng đầu châu Âu, thuộc “top” đầu thế giới về đổi mới sáng tạo.

Theo chuyên gia kinh tế, TS Lê Duy Bình - Giám đốc Economica Việt Nam, việc ký kết một hiệp định thương mại tự do thế hệ mới với các tiêu chuẩn cao, thể hiện nỗ lực và cam kết mạnh mẽ của Việt Nam đối với tiến trình hội nhập quốc tế và thương mại tự do dựa trên luật lệ. Với những thị trường có sức mua lớn, tiêu chuẩn cao và ít trùng lặp trực tiếp với các thị trường truyền thống của Việt Nam sẽ giúp mở rộng không gian xuất khẩu, tạo thuận lợi cho những nhóm hàng thế mạnh của Việt Nam như máy móc, thiết bị điện tử, giày dép, dệt may và thủy sản.

"Đặc biệt, Hiệp định sẽ giúp Việt Nam đa dạng hóa chuỗi cung ứng, cả về đầu ra là thị trường tiêu thụ và đầu vào phục vụ sản xuất. Theo đó, Việt Nam có thêm cơ hội đa dạng hóa nguồn cung công nghệ, nguyên vật liệu, phụ liệu, dược phẩm và các nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất, chế biến trong nước, qua đó giảm thiểu rủi ro khi các thị trường lớn khác có biến động. Đây là ý nghĩa rất quan trọng của Hiệp định trong bối cảnh thương mại toàn cầu hiện nay và VEFTA được ký kết" - TS Lê Duy Bình nhấn mạnh.

Cùng với VEFTA - hiệp định thứ 18 của Việt Nam được ký kết với các đối tác quốc tế, Việt Nam và Hoa Kỳ cũng đã cơ bản hoàn tất các nội dung đàm phán trong khuôn khổ Hiệp định thương mại đối ứng công bằng và cân bằng. Theo ông Ngô Chung Khanh - Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương) chỉ còn một số ít vấn đề cần trao đổi, làm rõ thêm về kỹ thuật để có thể hướng đến việc ký kết và đưa vào thực hiện trong thời gian sớm nhất.

"Về tác động của hiệp định này đối với thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ thì chúng ta thấy rất là rõ Hoa Kỳ là một trong những đối tác thương mại lớn và có vai trò rất quan trọng đối với hoạt động xuất khẩu của Việt Nam. Vì vậy, việc chúng ta có được một hiệp định thương mại sẽ giúp đảm bảo được một khung khổ thương mại ổn định, cân bằng và hướng đến sự phát triển cũng như mở ra thêm nhiều cơ hội hợp tác giữa hai nước trong thời gian tới" - ông Ngô Chung Khanh kỳ vọng.

Có thể khẳng định, những lợi ích từ mạng lưới FTA đối với Việt Nam là rất lớn và đang ngày càng được chuyển hóa thành những kết quả cụ thể. Theo báo cáo của Bộ Công Thương, tính đến tháng 7/2026, Việt Nam đã cấp hơn 1,2 triệu bộ C/O ưu đãi theo các FTA, với kim ngạch gần 100 tỷ USD, tương đương khoảng 28% tổng kim ngạch xuất khẩu. Đây là một chỉ dấu cho thấy doanh nghiệp Việt Nam đang ngày càng chủ động hơn trong việc khai thác các ưu đãi và cơ hội thị trường mà các FTA mang lại.

Tuy nhiên, theo bà Phạm Quỳnh Mai - Phó Vụ trưởng, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương), có FTA mới chỉ là điều kiện cần. Quan trọng hơn là phải chuyển hóa các cam kết thành lợi ích thực chất cho doanh nghiệp và nền kinh tế. Vì vậy, trọng tâm hiện nay là nâng cao hiệu quả thực thi và tận dụng FTA, hỗ trợ doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.

"Sự chuyển dịch trọng tâm của các FTA thế hệ mới từ các cam kết truyền thống sang các cam kết phi truyền thống ngày càng cao, vừa tạo sức ép, vừa là động lực quan trọng để Việt Nam đẩy mạnh cải cách thể chế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Vì vậy, việc tận dụng hiệu quả các FTA không chỉ phụ thuộc vào mức độ mở cửa và ưu đãi thuế quan mà còn gắn chặt với chất lượng cải cách thể chế và năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn, yêu cầu mới của nền kinh tế và doanh nghiệp" - theo bà Phạm Quỳnh Mai.

Để Việt Nam tận dụng hiệu quả các FTA thế hệ mới, tiêu chuẩn cao, trong bối cảnh yêu cầu tự chủ kinh tế ngày càng cấp thiết, cả cơ quan quản lý và chuyên gia đều khuyến nghị cần đẩy mạnh cải cách thể chế, tháo gỡ rào cản và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Đặc biệt, cần chuyển từ thu hút đầu tư, thúc đẩy xuất khẩu theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng gắn với chuyển giao công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp FDI để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Về phía doanh nghiệp, phải chủ động đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và gia tăng giá trị nội địa, biến cơ hội từ FTA thành năng lực cạnh tranh thực chất của chính doanh nghiệp và nền kinh tế./.

Nguyên Long